Sporen van een rijke industrie
In de tweede helft van de negentiende eeuw ontwikkelde de Belgische suikerindustrie zich tot een typisch product van de industriële revolutie. De verwerking van suikerbieten verschoof naar grotere, kapitaalintensieve fabrieken met stoommachines, mechanische installaties en later ook betere transportverbindingen via het spoor.
Vooral regio’s met vruchtbare landbouwgrond en een goed uitgebouwde industriële infrastructuur, zoals Tienen en Haspengouw, groeiden uit tot belangrijke suikercentra. Landbouw, industrie en transport raakten er nauw met elkaar verweven: boeren leverden de bieten, fabrieken verwerkten ze op grote schaal en spoorwegen maakten een ruimere afzet mogelijk.
Ook Zelzate bleek een vruchtbare bodem voor een suikerfabriek. Het kanaal Gent-Terneuzen liep midden door de dorpskern en de gemeente was bovendien goed verbonden met het spoorwegnet. De nabijgelegen landbouwgebieden konden instaan voor de aanvoer van suikerbieten.
Over het ontstaan van de suikerfabriek in Zelzate is weinig bekend. Ze is vooral bekend onder de naam Sucrerie Franz Wittouck, maar werd wellicht opgericht of overgenomen door Félix Wittouck. Sommige bronnen verwijzen naar een oprichting in 1856, terwijl andere 1872 vermelden.
Vast staat dat de suikerfabriek in Zelzate een schakel vormde in het zakenimperium van de familie Wittouck. De familie had onder meer suikerraffinaderijen in Wanze, Breda en Bergen op Zoom in haar bezit. In 1894 verwierf ze ook de tot op vandaag bekende Tiense Suiker.
Dat niemand over “Zelzaatse suiker” spreekt, heeft echter een goede reden. De fabriek in Zelzate werd in 1929 overgenomen door de familie Lippens en samengevoegd met de suikerfabriek van Moerbeke. Vanaf dan ging de groep verder onder de naam Sucreries des Flandres. Het fabrieksgebouw in Zelzate werd ontmanteld. Behalve de Suikerkaai en de wijk Wittouck blijft er vandaag nog maar weinig over dat aan de fabriek herinnert.
Archief als laatste herinnering
Het archief van de Suikerfabriek van Moerbeke-Waas is sinds 2010 in beheer bij Liberas. Dat jaar werd het fabrieksgebouw gesloopt, nadat de fabriek in 2007 de deuren had gesloten. Sindsdien worden de verschillende archiefblokken stelselmatig ontsloten.
Enkele jaren geleden werd op die manier nog een stuk negentiende-eeuwse boekhouding van de Suikerfabriek Wittouck uit Zelzate ontdekt en afzonderlijk geïnventariseerd. Het archief biedt geen uitsluitsel over de stichtingsdatum van de fabriek, maar geeft wel een unieke inkijk in haar werking, waarover verder weinig bekend is.
De grootboeken zijn in ieder geval fysiek indrukwekkend en hebben hun naam niet gestolen. De boekhouding kan er op hoofdlijnen in worden geraadpleegd. Het inventarisboek van de fabriek biedt dan weer, voor een korte periode, inzicht in de inboedel van de fabriek. Zo blijkt dat de fabriek vóór de Eerste Wereldoorlog onder meer paarden, treinmateriaal en auto’s in bezit had.
Hoewel het archief van de Suikerfabriek Wittouck slechts zeer fragmentair is bewaard, geeft het wel inzicht in een nog niet onderzocht deel van de industriële geschiedenis van België. De suikerindustrie is in het algemeen nog redelijk onderbelicht in de Belgische historiografie, en erfgoedpartner ETWIE meldt dat ook het onroerend erfgoed voor een groot stuk is verdwenen.
Het is daarom des te belangrijker dat het documentair erfgoed goed bewaard en ontsloten wordt. Liberas bewaart het ruime archief van de Suikerfabriek van Moerbeke en enkele stukken van overgenomen fabrieken. Hoewel omvangrijk, is het archief verre van volledig. Op gezette tijden wordt het verder ontsloten. Dit jaar digitaliseert Liberas ook enkele jaargangen van het tijdschrift La Sucrerie belge, eveneens afkomstig uit dit archiefblok.
Bronnen
Over suiker: Kennisbank ETWIE: “Suiker” , geraadpleegd 7.7.2026.
Over de oprichtingsdatum: De Inventaris Onroerend Erfgoed verwijst in het lemma “Suikerkaai” naar 1856. In zijn thesis “De Belgische suikerindustrie in nationaal en internationaal perspectief” (RUG, 1987) vermeldt Francis Augustyn daarentegen 1872, op basis van een interview met een oud-medewerker en de “interne documenten Suikerfabrieken van Vlaanderen”.