Het Institut Moderne en zorgerfgoed bij Liberas

Hoewel Gent al vroeg liberale stadsbesturen kende die de secularisering van het openbare leven stimuleerden, bleef het ziekenhuiswezen lange tijd sterk verbonden met religieuze congregaties. Binnen vrijzinnige kringen groeide daarom het verlangen naar een pluralistisch alternatief.

Na een eerste, weinig succesvolle poging met een Bond voor Wereldlijke Ziekendienders in 1897 namen de Gentse vrijmetselaarsloges Le Septentrion en La Liberté het initiatief. In 1906 richtten zij een commissie op die de oprichting van een vrijzinnig ziekenhuis moest onderzoeken. Dat leidde op 30 december 1907 tot de stichting van de coöperatieve Institut Moderne pour les Malades, onder leiding van de liberale politicus Camille De Bast.

Het Institut Moderne groeide uit tot een belangrijk vrijzinnig alternatief binnen het Gentse ziekenhuislandschap. Na het overlijden van Camille De Bast in 1927 werd de leiding overgenomen door industrieel Maurice de Smet de Naeyer, die het ziekenhuis door de economische crisis van de jaren 1930 loodste.

Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog bleven prominente liberale figuren betrokken bij het bestuur. Zo nam Henri Story, voorzitter van de Liberale Associatie, het voorzitterschap over tot zijn overlijden in een concentratiekamp in 1944. Nadien volgde dokter André Van Cauwenberghe, die het ziekenhuis in de naoorlogse periode verder uitbreidde. In de latere decennia bleven ook andere bekende liberale namen, zoals Henri Liebaert en Jean Daskalides, een rol spelen in het bestuur.

De financiële uitdagingen voor het ziekenhuis namen in de loop van de twintigste eeuw toe. Uiteindelijk fuseerde het Institut Moderne in 1998 met het OCMW-ziekenhuis De Bijloke, waaruit het AZ Jan Palfijn ontstond. Het oorspronkelijke Institut Moderne sloot definitief zijn deuren in 2014.¹

Het archief van het Institut Moderne biedt een rijk beeld van de werking van het ziekenhuis en van de organisatie erachter.  Zo zijn er documenten die het dagelijkse functioneren van het ziekenhuis illustreren, zoals interne reglementen voor personeel, prijslijsten voor patiënten en dienstnota’s. Daarnaast zijn er administratieve stukken zoals opname- en ontslagregisters van patiënten, agenda’s van operaties en correspondentie van de directie.

Een ander belangrijk onderdeel van het archief heeft betrekking op de organisatie en financiering van het ziekenhuis. Aandelenregisters, intekenformulieren en financiële boekhoudstukken tonen hoe het Institut Moderne als coöperatieve structuur werd uitgebouwd en onderhouden. Ook de bestuurlijke werking komt uitgebreid aan bod. Verslagen van vergaderingen, dossiers van algemene vergaderingen en documenten rond statutenwijzigingen maken duidelijk hoe het ziekenhuis bestuurd werd en hoe het zich aanpaste aan veranderende omstandigheden in de gezondheidszorg.

Daarnaast documenteren archiefstukken ook de fusie met De Bijloke en de oprichting van het AZ Jan Palfijn in 1998, waardoor een belangrijke overgang in de Gentse ziekenhuisgeschiedenis zichtbaar wordt.

Naast het Institut Moderne bewaart Liberas ook het archief van Solidariteit voor het Gezin, een liberaal-vrijzinnige organisatie die in de jaren 1970 ontstond als alternatief voor de door de christelijke zuil gedomineerde thuiszorgsector.

Binnen het kader van vrijheid en ondernemen bewaart Liberas sinds kort ook een aantal archieven van beroepsorganisaties van zorgsectoren. Zo ontving en ontsloot Liberas onlangs het archief van de Vlaamse Beroepsorganisatie van Vroedvrouwen (VBOV) en een klein stuk archief van de Europese evenknie European Midwives Association. De meest recente aanwinst in dit kader, en inmiddels ook ontsloten, is het archief van VLOZO, een onafhankelijk zorgnetwerk binnen de ouderenzorg dat een aantal interessante documenten over de recente geschiedenis van de ouderenzorg bevat. Een laatste voorbeeld van een beroepsorganisatie valt binnen een breder kader rond zorg: het archief van de Belgische Shiatsu Federatie. Als belangenorganisatie van beoefenaars van de shiatsumassage biedt dit archief ook inzicht in complementaire zorg.