Maar hoe breng je jongeren in contact met stemmen uit het verleden die vaak ongehoord blijven? Om leerkrachten daarin te ondersteunen ontwikkelde Liberas, op basis van de tentoonstelling Hun kleine oorlog. Oorlogsliteratuur in de collectie van Liberas (1944–1947), een gratis uitgebreid educatief pakket voor de tweede en derde graad van het middelbaar onderwijs.
Persoonlijke getuigenissen als venster op het verleden
Kort na de oorlog ontstaan in België talloze documents humains: boeken waarin overlevers hun persoonlijke ervaringen neerschrijven. Ze zijn geschreven door mensen die geen professionele auteur waren, maar die wél een behoefte voelden om te getuigen. Hun teksten zijn niet louter verslagen van feiten, maar persoonlijke verwerkingen van traumatische gebeurtenissen. Een jonge verzetsstrijder die maandenlang in de Ardense bossen leefde, een advocaat uit Gent die in Dachau belandde, een kunstenaar die gevangenen portretteerde in Breendonk… Deze werken bieden een unieke inkijk in hoe Belgen de oorlog hebben beleefd én hoe ze die herinneren. De verhalen weerspiegelen de sociale, politieke en culturele spanningen van hun tijd, maar tonen vooral de menselijke kant van een wereld in conflict.
Het educatief pakket maakt deze verhalen toegankelijk voor leerlingen en is ontwikkeld om leerlingen:
- inzicht te geven in het dagelijks leven in een bezet land;
- kritisch te laten nadenken over verzet, collaboratie en de morele dilemma’s tijdens de oorlog;
- bewust te maken van de realiteit van gevangenschap en concentratiekampen;
- te laten onderzoeken hoe literatuur en herinnering onze kijk op de geschiedenis vormgeven;
- te leren omgaan met uiteenlopende historische bronnen, waaronder kranten artikels van voor, tijdens en na de oorlog en clandestiene verzetsbladen.
Door de combinatie van contextinformatie, persoonlijke getuigenissen, opdrachten en historische bronnen ontwikkelen leerlingen niet alleen kennis, maar ook historisch bewustzijn, empathie en kritisch denkvermogen.
Een belangrijk uitgangspunt van het educatief pakket is dat herinnering geen vast of neutraal gegeven is. De schrijvers die kort na de oorlog hun ervaringen neerschreven, deden dat in een periode van onzekerheid, opluchting, woede, verdriet en hoop. Door deze getuigenissen te lezen en te bespreken, ontdekken leerlingen hoe collectief geheugen ontstaat – en waarom het belangrijk blijft om kritisch te blijven, ook 80 jaar na de bevrijding.
Opbouw van het pakket
Het educatief pakket is opgedeeld in drie thema’s: dagelijks leven, verzet en collaboratie, en gevangenschap in de kampen. Per thema worden enkele (literaire) getuigenissen en illustraties gepresenteerd waar de leerlingen aan de hand van kritische vragen over reflecteren. Het slotstuk van het pakket is een bronnenopdracht op basis van enkele historische kranten. Elk onderdeel bevat contextinformatie, leesfragmenten en verwerkingsopdrachten.
Het dagelijks leven in bezet België
Hoe overleef je een oorlog als die maanden, jaren blijft duren? Wat betekent het wanneer het gewone leven plots onherkenbaar wordt? Leerlingen onderzoeken aan de hand van literaire fragmenten onder meer:
- hoe de schaarste dagelijkse keuzes beïnvloedde;
- hoe mensen toch manieren vonden om hoop en menselijkheid vast te houden;
- hoe schrijvers de bezetting verwerkten in woorden en beelden.
Illustraties uit de boekencollectie van Liberas – zoals humoristische cartoons – tonen hoe mensen via humor dramatische situaties leefbaar probeerden te houden.
Verzet en collaboratie
De oorlog confronteerde mensen met moeilijke keuzes: meewerken, stil blijven, verzetten? En wat gebeurde er na de oorlog met diegenen die collaboreerden? Het educatief pakket brengt verhalen van beide kanten, zonder te vervallen in simplistische verklaringen. Het doel is niet om te oordelen, maar om inzicht te bieden in de complexiteit van de periode.
Leerlingen maken kennis met onder meer:
- jonge verzetsstrijders;
- burgers die kleine of grote daden van weerstand pleegden;
- waarom en hoe mensen collaboreerden.
Gevangenschap in de kampen
Hoewel België al in september 1944 grotendeels bevrijd was, keerden vele gevangenen uit concentratie- en doorgangskampen pas maanden later terug. De eerste getuigenissen uit die kampen verschenen al in 1944 en 1945, op momenten waarop de volledige omvang van de gruwel nog niet bekend was.
Dit deel van het pakket laat leerlingen nadenken over:
- hoe getuigen het onzegbare toch proberen te beschrijven;
- hoe tekeningen en portretten de realiteit van gevangenschap tastbaar maken;
- hoe deze vroege werken de basis leggen voor het collectieve geheugen over de kampen.
Bronnenopdracht: kranten voor, tijdens en na de oorlog
Naast literaire stemmen bevat het pakket een bronnenopdracht die leerlingen laat werken met authentieke krantenartikels uit de periodes voor, tijdens en na WOII – inclusief een verzetskrant. Zo ontdekken ze hoe informatie, propaganda, censuur en opinievorming veranderden naarmate de oorlog vorderde.
De opdracht leert hen:
- kranten kritisch lezen;
- verschillen te herkennen tussen officiële en clandestiene pers;
- continuïteit en verandering in berichtgeving te analyseren;
- bronnen te contextualiseren en te vergelijken met persoonlijke getuigenissen.
Dit gedeelte versterkt hun historisch onderzoekend vermogen en legt de link tussen individuele verhalen en bredere maatschappelijke ontwikkelingen.
Eindtermen
Het pakket sluit aan bij de eindtermen: historisch denken, bronanalyse, burgerschap, cultureel bewustzijn. Bovendien bevat het pakket werkvormen op maat van de klaspraktijk: het is inzetbaar in geschiedenis, Nederlands, burgerschap of projectvakken.
Leerlingen gaan respectvol, maar kritisch om met de bronnen en reflecteren over de rol van getuigenissen in herdenken. Verder krijgen ze inzicht in de gebeurtenissen in de aanloop naar, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog, in menselijkheid en herinnering – thema’s die ook vandaag relevant blijven
Praktisch
Dit educatief pakket (inclusief werkbundel) kan je gratis downloaden en combineren met de online expo Hun Kleine Oorlog. Oorlogsliteratuur in de collectie van Liberas (1944-1947). Leerlingen kunnen het educatief pakket ook ter plaatse in Liberas volgen en combineren met een rondleiding in het archiefdepot van Liberas.
Wil je een rondleiding en workshop volgen met je klas in Liberas? Contacteer ons via educatie@liberas.eu. Meer informatie over onze educatieve werking en educatief materiaal vind je via liberas.eu/educatie.
