50 jaar HLN | 1. Een populair en commercieel succesverhaal

De nieuwe krant moet Vlaams, liberaal en vrijzinnig worden. En ook volks, inspelend op de democratisering van de samenleving en op de toenemende alfabetisering, emancipatie en levensstandaard van de werkende klasse. De Brusselse Nederlandstalige middenklasse en geschoolde arbeiders vormen het eerste doelpubliek. Factoren als de technische vernieuwingen, de groeiende advertentiemarkt en de dalende papierprijs van het eind van de negentiende eeuw, helpen om de verkoopprijs van Het Laatste Nieuws - net als die van andere kranten - beperkt te houden en op die manier een zo groot mogelijk publiek te bereiken.

Al na enkele weken krijgt Julius Hoste de leiding van Het Laatste Nieuws volledig in handen. Als journalist en uitgever maakt hij er na een moeilijke start een succes van, onder andere dankzij de publicatie van feuilletons en populaire fait-diversrubrieken. Het oorspronkelijke Brusselse doelpubliek breidt hij uit naar ‘geheel Vlaamsch België’², met inbegrip van de Vlaamssprekenden die in de Waalse provincies en zelfs in Noord-Frankrijk³ gevestigd zijn. In 1894 haalt de krant al een oplage van 40.000 exemplaren, tegen het begin 1908 zijn er dat ongeveer 68.000, aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog 75.000. Zo is Het Laatste Nieuws dan al een van de bestverkochte Belgische kranten.

De Eerste Wereldoorlog betekent voor de beide Hoste-kranten een publicatiestop.⁶ De Vlaamsche Gazet overleeft de onderbreking niet, maar Het Laatste Nieuws zet na de oorlog zijn opmars voort, ondertussen met Julius Hoste jr. als hoofdredacteur. Na de stopzetting van De Vlaamsche Gazet willen de Hostes Het Laatste Nieuws veelzijdiger maken om op die manier een nog groter publiek aan te spreken. Net als bij veel andere kranten helpt de in 1914 ingevoerde leerplicht tot 12 jaar en de stijging van de koopkracht daarbij. De oplage⁷ van Het Laatste Nieuws, die bij de heropstart in november 1918 was teruggevallen tot slechts 40.000 exemplaren, groeit de volgende maand al opnieuw tot 50.000, om in 1919 een gemiddelde van 65.000 te halen. In 1924 overschrijdt de krant de symbolische 100.000 dagelijkse exemplaren, en reeds in 1932 rondt ze de kaap van de 200.000.

Hoewel Hoste sr. zijn levenswerk niet loslaat en in een eerste fase directeur blijft, neemt zijn zoon na de oorlog geleidelijk meer en meer taken over, meer dan ze naar de buitenwereld laten uitschijnen. Eind jaren twintig wordt Hoste jr. codirecteur, en wanneer Vader Hoste op 28 maart 1933 op 85-jarige leeftijd overlijdt, komt de leiding van de krant volledig in handen van zijn 48-jarige zoon.

Samen met Marcel Stijns - vanaf 1936 feitelijk hoofdredacteur - en de rest van zijn ploeg bouwt Hoste jr. tijdens de jaren ’30 verder aan de succesformule van Het Laatste Nieuws: een algemene informatiekrant voor het grote publiek, met een aantrekkelijke opmaak, een deels sensationele stijl en veel aandacht voor onder andere sport, lokale berichtgeving en feuilletons. Haar publiek haalt de krant op dat moment vooral bij de stedelijke kleine burgerij, de landelijke bevolking en een deel van de arbeidersklasse. En hoewel ze wordt samengesteld vanuit een filosofisch liberale blik op België en de wereld, en de band tussen de krant en de liberale zuil vrij groot is, wordt ze door collega’s vooral gezien als een ‘grand journal flamand d’information’⁸. Het draagt er allemaal toe bij dat Het Laatste Nieuws heel wat publiek weet aan te trekken dat niet noodzakelijk liberaal stemt.

Volgens gegevens uit 1934⁹ vindt de krant in het Vlaamse landsgedeelte haar grootste afzet voornamelijk in (Vlaams-)Brabant, zowel in absolute cijfers (70.849 exemplaren) als in verhouding tot het aantal huishoudens (een bereik van 1 op 3,8). Ook Oost-Vlaanderen is een belangrijke afzetmarkt (65.774 exemplaren, 1 huishouden op 4,7), gevolgd door Antwerpen (50.630, 1 op 6,4) en West-Vlaanderen (35.132, 1 op 6,6). In Limburg ligt de verspreiding van Het Laatste Nieuws een pak lager met 8.274 exemplaren, goed voor 1 op 9,7 huishoudens. Daarnaast realiseert Het Laatste Nieuws tijdens deze periode ook een beperkte, maar niet te verwaarlozen, verkoop in de Waalse provincies: cijfers voor 1940¹⁰ tonen in Wallonië een verkoop van 4,11 % van de oplage.

In 1939 haalt Het Laatste Nieuws, dat 364 dagen¹¹ per jaar verschijnt, een gemiddelde dagelijkse oplage van 285.557¹² exemplaren. Als men voor het twintigtal titels van de Nederlandstalige Belgische pers uitgaat van een gezamenlijke oplage van 800.000¹³ exemplaren, is Het Laatste Nieuws op zichzelf goed voor 36 % hiervan. De krant bevestigt daarmee haar status als meest verspreide Nederlandstalige dagblad in België. Zowel door haar uitzonderlijke oplage als door haar inhoudelijk profiel, wordt de krant aan Franstalige kant weleens gezien als de Nederlandstalige tegenhanger van de neutrale, niet-zuilgebonden, Brusselse krant Le Soir. Die krant is trouwens de enige Belgische krant die met een oplage van 300.000 exemplaren de verspreiding van Het Laatste Nieuws overschrijdt.

De oplagestijging die Het Laatste Nieuws tussen 1919 tot 1939 doormaakt, kan gerust gigantisch genoemd worden. De evolutie van gemiddeld 65.000 dagelijkse exemplaren in 1919 naar 285.557¹⁴ in 1939 betekent immers een stijging van 340 %. De omzet van het bedrijf stijgt tussen 1924 en 1939 van 4.762.647,62 naar 32.671.627,93 Belgische frank, een stijging met 586 %, die deels te wijten is aan de oplagestijging en deels aan de inflatie (de prijs van de krant evolueert tijdens deze periode van 15 naar 40 centiemen). Ondanks deze groei blijft het bedrijf, dat als eenmanszaak onder de naam ‘Julius Peter Hoste, uitgeverij en drukkerij’ in het Handelsregister opgenomen is, nog steeds volledig persoonlijke eigendom van Julius Hoste jr.¹⁵

Het is de verkoop die het grootste deel van de omzet genereert (gemiddeld 82,34 %), de advertentie-inkomsten dekken de rest en laten toe de krant vrij goedkoop - onder de eigenlijke kostprijs¹⁶ - aan het publiek aan te bieden. Andere inkomsten zijn er niet. Zoals een artikel over de papiermarkt en de prijs van de krant, in mei 1937 meedeelt aan de lezers, kunnen ‘bladen, die onafhankelijk zijn […] geen andere inkomsten hebben dan de geldmiddelen, die voortkomen van den verkoop en van duidelijk zichtbare publiciteit.’¹⁷

Deze advertentie-inkomsten schommelen over de jaren heen tussen 12,98 % tot 21 %, met een gemiddelde van 17,66 %. Het Laatste Nieuws begrijpt zeer goed dat de verspreiding van de krant en de advertentie-inkomsten nauw met elkaar verbonden zijn: om potentiële adverteerders te overtuigen van het bereik van de krant, laat de bedrijfsleiding vanaf 1924 elk jaar de gemiddelde dagelijks oplage vaststellen door experten-boekhouders. Over die resultaten wordt niet alleen uitgebreid in de krant gecommuniceerd, ze worden zelfs op het briefpapier van de krant uitgespeeld.

Aan het uitgeven van een krant op een dergelijke oplage zijn uiteraard ook heel wat kosten verbonden. De grootste kostenpost is het personeel: aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog heeft Het Laatste Nieuws ongeveer driehonderd personeelsleden¹⁸ in dienst voor het bemannen van de redactie, de administratieve diensten, de zetterij, de drukkerij, de distributiediensten, enz. Tijdens de periode januari-mei 1940 geeft Het Laatste Nieuws bijna 2,5 miljoen Belgische frank uit aan lonen, goed voor 27 % van de omzet van deze periode. Verder zijn de grondstoffen (vooral het papier, maar bijvoorbeeld ook inkt, lood voor het zetwerk en divers inpakmateriaal voor de verzending) en de (afschrijvingen van) investeringen zware kostenposten. Tijdens de tweede helft van de jaren dertig boekt het bedrijf ondanks alle kosten en afschrijvingen winsten van 2.149.079,74 (1935), 479.436,82 (1936), 1.132.038,19 (1937), 292.280,81 (1938) en 1.611.354,95 (1939) Belgische frank.

Doorheen het interbellum zorgen deze stijgende oplage en omzet voor de technische verplichting én de financiële mogelijkheden om de installaties van de krant periodiek te verbeteren en uit te breiden. Net als de meeste andere Belgische kranten¹⁹ drukt Het Laatste Nieuws haar kranten immers zelf. In juni 1925 verhuist de hoofdzetel²⁰ van de Sint-Pieterstraat naar de daarmee parallel lopende Emile Jacqmainlaan. De gebouwen aan weerskanten van het huizenblok zijn onderling met elkaar verbonden en krijgen elk hun eigen functie: aan de kant van de Jacqmainlaan (nummers 105-109 en 119) de redactie en de administratieve diensten, in de Sint-Pieterstraat (nummers 28-46) de drukkerij.

Begin 1930 deelt de krant, die moeilijkheden kreeg om de steeds groeiende oplage af te werken, aan de lezers mee dat Het Laatste Nieuws sinds het voorbije jaar gedrukt wordt op drie rotatiepersen, die elk 20.000 exemplaren per uur kunnen afleveren. Het gaat om een moduleerbare machine, ‘de eerste van dien aard die in België in werking wordt gebracht’, waarop telkens nieuwe druk- en vouwonderdelen kunnen toegevoegd worden. En ook de lay-out moderniseert: vanaf 2 januari 1931 verschijnt de krant op zes kolommen in plaats van vijf. In de loop van hetzelfde jaar neemt Het Laatste Nieuws op de zetterij als eerste Belgische krant ‘de eerste Amerikaanse machine tot het zetten van titels’ in dienst.

‘De nieuwe clicheerderij’ en ‘Het nieuw elektrisch schakelbord’, in Het Laatste Nieuws van 1 januari 1934, p. 1.

1933 brengt een nieuwe rotatiepers, die 34.000 kranten per uur drukt, een nieuwe snelwerkende clicheermachine (‘voor het gieten […] van de bladzijden in lood, zooals deze op de cylinders van de rotatie-machines worden geplaatst’), vernieuwde elektriciteit, een dieselmotor om pannes op het stroomnet op te vangen en een nieuw, veel groter, achtergebouw aan de Sint-Pieterstraat. In 1935 zet Het Laatste Nieuws een vierde rotatiepers in, zodat alle persen samen per uur 90.000 kranten van 20 pagina’s kunnen produceren. De operationele waarde van het machinepark benadert in 1940 7,5 miljoen Belgische frank.

En ook in 1937 breiden de gebouwen weer uit. Uiteindelijk investeert het bedrijf in de loop van de jaren 1930 meer dan 1,3 miljoen Belgische frank in verbouwingswerken. De waarde (op datum van 10 mei 1940) van het gebouwencomplex wordt in januari 1941 geschat tussen 3,3 en 4,85 miljoen.

Deze stevige infrastructuur en investeringen laten de krant op 1 januari 1937 toe om, naar aanleiding van de start van de vijftigste jaargang, trots te berichten dat Het Laatste Nieuws ‘thans een dagblad [is], dat over de meest moderne middelen beschikt om in woord en beeld een trouwe weerspiegeling te zijn van het heele wereldgebeuren.’