Brieven uit de Oost: Edouard De Jaegher in Nederlands-Indië

Tijdens zijn verblijf houdt De Jaegher nauwkeurig bij wat hij ziet en meemaakt. In de verschillende verslagen beschrijft hij zijn reis door Java, net zoals in enkele brieven aan zijn oom, de latere Belgische minister Adolphe de Vrière (1806-1885), waarin hij uitgebreid ingaat op het landschap, de steden en de mensen die hij ontmoet. Zo vindt hij de inwoners enorm gastvrij en wordt hij overal hartelijk ontvangen. Een terugkerende klacht is de extreme hitte op het eiland. De Jaegher schrijft met verbazing over de vele rijtuigen die rondrijden, waarmee de inwoners zich tegen de zon proberen te beschermen.⁹ 

Een belangrijk deel van zijn reis speelt zich af rond Buitenzorg, het huidige Bogor op het eiland Java. Deze plaats staat bekend om haar groene omgeving en ligt net buiten de drukke stad Batavia. Hier was ook het paleis van de gouverneur-generaal gevestigd.¹⁰ Als vertegenwoordiger van du Bus bezoekt De Jaegher verschillende lokale bestuurders en regenten in de omgeving. Deze bezoeken gaan vaak gepaard met uitgebreide maaltijden, feesten en ontmoetingen in paleizen. Hij schrijft bewonderend over de vele dansers en artiesten die hij ontmoet, de rijkdom van de gebouwen en de kleding van de vrouw van een van de residenten: ‘un kabay d'étassee rouge Venice tres elegante, et de quelques diamants dans les cheveux et aux doigts.’¹¹

Naast zijn officiële taken zoekt De Jaegher ook naar avontuur. Hij beklimt onder andere de vulkaan Gede, waar hij rapporteert over de giftige dampen die opstijgen uit de krater en de prachtige zonsopgang die het gezelschap vanaf de top kan waarnemen. Tijdens zijn tochten te paard en te voet door Java bewondert hij de rijstvelden, koffieplantages en tropische natuur.¹²

Tegelijkertijd etaleert het reisverslag duidelijk de koloniale ideeën van zijn tijd. De Jaegher kijkt vanuit een West-Europees perspectief naar de bevolking. Hij bestempelt de lokale gewoontes als ongewoon zoals de voor hem vreemde tactiek om vis te vangen, waarbij inwoners regelmatig voedsel in een kratermeer gooien en vervolgens op de zijkant van het meer kloppen, zodat de vissen dit met eten associëren. Uiteindelijk worden de vissen volgens hem al aangetrokken door enkel het klopgeluid.¹³

Hij schrijft ook meermaals over de luiheid van de Javanen en hun vermeende onkunde in het bewerken van het land. Volgens hem is het daarom de taak van de regering om hen op te voeden, zoals kinderen, om de kolonie rendabel te maken. De Jaegher is geen voorstander van de voorstellen rond gelijke rechten voor de inwoners van Nederlands-Indië. Hij meent dat deze ideeën over gelijkwaardigheid net de voortdurende opstanden veroorzaken, aangezien de Javanen zich als gelijken zien van de Nederlanders. Wel toont hij medelijden met de slechte omstandigheden waarin zij moeten leven, zoals de bedelende kinderen die hij tegenkomt. Hij koppelt dit echter aan de economische veranderingen die du Bus de Gisignies zal doorvoeren om de situatie voor iedereen te verbeteren.¹⁴

De moeilijke economische situatie linkt De Jaegher voornamelijk aan het slechte bestuur van de voorgaande Noord-Nederlandse bestuurders, de vermeende onkunde van de Javanen in de landbouw en de onbetrouwbaarheid van de Chinese migranten op het eiland: ‘Un Juif, un arabe, un diable enfin n’est pas plus faux qu’un Chinois.’¹⁵ Zijn beschrijvingen tonen hoe de negentiende-eeuwse koloniale ideeën over Europese superioriteit zijn denken sterk beïnvloeden. Hij vindt het koloniale bestuur noodzakelijk en twijfelt nooit aan de autoriteit van Nederland over dit gebied.

Aan het einde van een brief uit 1827 aan zijn oom, bekent De Jaegher dat hij toch last heeft van heimwee en jaloers kijkt naar de personen die inschepen voor Europa.¹⁶ Na vijf jaar in Nederlands-Indië keert De Jaegher in 1830 terug naar huis, samen met du Bus de Gisignies. Zijn verblijf in Java heeft hem gevormd en hem een unieke blik gegeven op een kolonie die zich in een periode van grote verandering bevindt.¹⁷ Kort na zijn terugkeer breekt de Belgische Revolutie uit, waarna hij zich met plezier aanpast aan het nieuwe, onafhankelijke België. Hij kan zijn carrière verder uitbouwen als arrondissementscommissaris, gouverneur van Oost-Vlaanderen en diplomaat in landen zoals Zweden en Brazilië.

Het verslag van Edouard De Jaegher over zijn reis naar en verblijf in Java laat zien hoe een jonge Zuid-Nederlander de koloniale wereld van de jaren 1820 ervaart: vol bewondering voor de natuur en nieuwe culturen, maar ook gevormd door de politieke ideeën en vooroordelen van zijn tijd. Hoewel deze documenten een gekleurde blik geven op de situatie in Nederlands-Indië, vormen ze een waardevolle bron voor een nog weinig bestudeerde periode in de geschiedenis van de Nederlanden.

Deze bijdrage maakt deel uit van de reeks ‘Reiskofferverhalen’, waarin Liberas aan de hand van archiefstukken zoals brieven, reisverslagen, foto’s en krantenartikels historische reizen en persoonlijke blikken op de wereld opnieuw tot leven brengt.