“De schoonste reis van mijn leven”: Leo Augusteyns’ ongewone tocht naar de Sovjet-Unie

Augusteyns reist niet alleen. Hij wordt vergezeld door Mark Tralbaut (1902-1976), journalist bij het socialistische dagblad Volksgazet, Arseen Kennes (1890-1940), kunstschilder en net verkozen gedeputeerde voor Het Vlaamsche Front, Willem Carels, een man met een bewogen verleden die als jonge revolutionair na de Eerste Wereldoorlog al eens door het armoedige Rusland heeft gezworven, en diens vriendin Bertha Morriëns, eigenares van een badhuis.

Dit bonte gezelschap Antwerpenaars scheept midden augustus 1933 in en komt op 17 augustus aan in het Engelse Harwich. In Londen gaat het reisgezelschap aan boord van een passagiersschip naar Leningrad (Sint-Petersburg), dat er op 25 augustus aanlegt. Een dergelijke zeereis duurt in die periode gemiddeld zes tot zeven dagen.

Een reis naar de Sovjet-Unie is in 1933 allesbehalve vanzelfsprekend. België heeft het land na de revolutie van 1917 nog altijd niet erkend.³ Hoewel verschillende actoren - zoals vertegenwoordigers van de Antwerpse havenkringen - aansturen op betere diplomatieke betrekkingen, blijft de schrik voor een communistische infiltratie elke toenadering afremmen.⁴ Bovendien is zo’n reis allesbehalve goedkoop: voor een zevendaagse tocht naar Moskou en Leningrad rekent het officiële Sovjet-reisbureau Intourist minstens 1.550 Belgische frank.⁵ 

In de Belgische pers rijst na hun terugkeer dan ook al snel de vraag wie de reis financierde. Vooral omdat er via Russische kanalen wordt verspreid dat een ‘Vlaamse afvaardiging’ de Sovjet-Unie heeft bezocht.⁶ Augusteyns moet zich in de pers verdedigen en het beeld ontkrachten dat hij deel uitmaakte van een ‘officiële Vlaamse delegatie’. Het hoeft niet te verbazen dat de Sovjets dit narratief de wereld insturen. De communisten koesteren in die jaren een groeiende interesse voor de Vlaamse kwestie, aangescherpt door de opmars van rechtse bewegingen als het Verdinaso en het VNV. Een studiebezoek van Vlaamsgezinde figuren aan de ‘socialistische heilstaat’ past naadloos in hun propagandastrategie. Het lijkt nogal naïef dat Augusteyns dit risico niet voorzag.

Augusteyns stelt in een “recht van antwoord”: ‘Wij zijn naar Rusland gegaan op eigen initiatief en hebben den prijs betaald volgens het tarief door “Intourist” zelf bekend gemaakt in de brochuren welken dit lichaam ter beschikking stelt van al wie op eigen initiatief Rusland wil bezoeken.’⁷ De redactie van de socialistische Volksgazet reageert daarop: ‘We vergisten ons niet. (…) Augusteyns is duidelijk. Hij zegt ook, dat hij zijn reis aan “Intourist” betaalde. “Intourist” is het officiële reisbureau van Sovjet-Rusland, dat ingericht werd met staatshulp om zuiver propagandistische doeleinden.’⁸ Het reisbureau Intourist zorgt hier duidelijk voor de nodige dubbelzinnigheid. 

Voor we dieper ingaan op dit bijzondere reisbureau, nog even het volgende: het is niet meteen te achterhalen of het gezelschap de reis nu zelf had geboekt en betaald, of dat zij waren uitgenodigd. Een combinatie van beide is overigens ook mogelijk. Wel staat vast dat Frans Morriëns - Bertha’s broer - al jaren actief is binnen de Communistische Partij en op dat moment in Moskou verblijft als afgevaardigde bij het Secretariaat van de Romaanse Landen van de Komintern.⁹ Het zou dus kunnen dat hij de uitnodiging faciliteert. 

Het Sovjet-reisbureau Intourist, opgericht in 1929, was veel meer dan een gewoon reisagentschap. Het had een dubbele opdracht: buitenlandse deviezen het land binnenbrengen en een positief beeld van het Sovjet-experiment verspreiden in het buitenland.¹⁰ Intourist houdt daarbij de regie strak in handen. De procedure om het toeristenvisum te krijgen is vrij eenvoudig. De potentiële toerist hoeft alleen het benodigde bedrag aan Intourist te betalen, waarna zij al het papierwerk regelen. Enkel in uitzonderlijke gevallen wordt het visum geweigerd. Het beeld van twee gescheiden werelden - het ‘Oosten’ versus het ‘Westen’ - moet dus genuanceerd worden en is vooral relevant in de context van de Koude Oorlog. Hoewel slechts kortstondig, kende het Sovjet-toerisme in de jaren 1930 een bloeiperiode.

Vanuit Londen regelt Intourist via de staatsrederij Sovtorgflot een commerciële scheepvaartverbinding naar Leningrad. De schepen bieden plaats aan ongeveer 140 passagiers, die in luxueuze omstandigheden kunnen reizen. Bij aankomst aan de grens staat er een medewerker van Intourist klaar om de reizigers te helpen met het invullen van de nodige documenten en de aangifte van al hun bezittingen.¹¹ Vanaf dat moment wordt elke stap van de buitenlandse toerist zorgvuldig gepland: van de route en de te bezoeken locaties tot zelfs de afgelegde kilometers. Wel kan de potentiële toerist vooraf kiezen uit verschillende reispakketten. In 1934 worden er maar liefst zeventien opties aangeboden. Populaire routes zijn onder meer Leningrad-Moskou (zeven dagen) of Moskou-Charkov-Kiev, maar er zijn ook alternatieve bestemmingen zoals Odessa. Daarnaast kan men kiezen voor groepsreizen naar het industriële hartland - met bezoeken aan Magnitogorsk en Sverdlovsk - of voor bergtochten in de Kaukasus.

Gidsen zijn ideologisch betrouwbare aanhangers van het regime, getraind om propaganda over te brengen terwijl ze de indruk wekken van spontane gastvrijheid. Daarbij maken zij gebruik van zogenaamde gastvrijheidstechnieken: het selectief tonen van het beste als het typische, en het verbergen van al het andere achter zorgvuldig gesloten deuren. Leningrad en Moskou zijn de twee steden die standaard op het programma staan - modelsteden, zorgvuldig uitgestald voor de buitenlandse blik. Wat de toeristen niet te zien krijgen, is minstens even veelzeggend als wat ze wel bezoeken.

Op 25 augustus 1933 bereikt het gezelschap Leningrad. Na enkele dagen in de stad te hebben doorgebracht, trekken de vijf Antwerpenaars naar Moskou. Daar bezoeken ze diverse indrukwekkende gebouwen: van de weelderige architectuur uit de tsarentijd - waaronder het paleis in Peterhof - tot de nieuwe arbeiderswoningen en fabrieken van het Sovjettijdperk. Augusteyns neemt veel foto’s, die hij opneemt in zijn reisalbum. Het staat de toeristen vrij om foto’s te nemen, maar ze moeten die wel voor vertrek laten ontwikkelen. Zo is er de mogelijkheid tot censuur.

Op 1 september stuurt Augusteyns vanuit Moskou een getypt briefje naar zijn huisgenoten, Gaston en Marie De Raeve. ‘Heerlijke reis’, meldt hij beknopt, ‘Ik heb de schoonste reis van mijn leven gehad.’¹² Er is echter een complicatie: de terugkeer laat op zich wachten. Een snellere terugtocht over land via Duitsland is hem afgeraden, een begrijpelijk advies in het licht van het net aangetreden Hitlerregime en het antifascisme van Augusteyns. Hoewel Augusteyns van de Duitse ambassade in Moskou een transitvisum heeft gekregen om uiterlijk op 19 september via Duitsland naar België te reizen, kiest hij er toch voor om opnieuw de boot te nemen. Hij kan echter pas op 5 september vanuit Leningrad vertrekken. Na deze omweg wordt zijn paspoort uiteindelijk op 10 september in Londen afgestempeld.

Achteraf stuurt een Franse onderwijzer de ‘camarades’ een aantal foto's van de reis. Eén daarvan toont een groep arbeiders van een spuitwaterfabriek in Moskou. Op de achterzijde staat genoteerd: ‘les ouvriers sont fiers d'être oudarniks’ (de arbeiders zijn er trots op oedarniki te zijn), de term voor de superproductieve modelarbeiders in de Sovjeteconomie. Augusteyns plakt deze herinneringen, samen met ansichtkaarten en toeristische foto's, in het album dat hij over de reis bijhoudt, aangevuld met drie afleveringen van een reportagereeks over ‘Sovjet-Rusland 1933’.

Terug in Antwerpen begint Augusteyns aan een opvallende tournee van studieavonden en voorstellingen over zijn reis. Op zo’n studieavond van Het Vlaamsche Front prijst hij de zorg voor historische panden naast de bouw van moderne arbeiderswoningen, de inspanningen op het vlak van onderwijs, moeder- en kinderzorg en de heropvoeding van gevangenen. Hij noteert met verbazing de eerbied die het regime toont voor verschillende godsdiensten en nationaliteiten.¹³ Zo neemt hij in zijn reisalbum een foto op van de ‘Moskee van Sint-Petersburg’.¹⁴ In deze periode presenteert de Sovjet-Unie zich nog met enige trots als een pluralistische en etnisch diverse natie. Dit verandert vanaf 1935, wanneer Stalin de Sovjet-Unie in de richting van een monolithische, totalitaire staat duwt.

Het eindoordeel van Augusteyns is genuanceerd maar positief: het oude Rusland met zijn slavernij is voorgoed dood, de nieuwe staat heeft al veel goeds voortgebracht en er wordt ‘een lofwaardige poging gedaan om de mensheid tot hoger peil op te voeren’.¹⁵ Hij ziet echter ook de minpunten. Het uitgesproken militarisme - gevoed door een permanente vrees voor een kapitalistische inval - stoort hem. Daarnaast vindt hij de sterke nadruk op het collectieve leven, waarbij gezinsbanden vervagen ten voordele van de gemeenschap, verontrustend.

Augusteyns krijgt echter een geregisseerde versie van de Sovjet-Unie te zien. Wat hij niet ziet - of niet kan zien - speelt zich op datzelfde moment enkele honderden kilometers verderop af. Terwijl het Antwerpse gezelschap door Moskou wandelt en fabrieken bezoekt, komen in Oekraïne miljoenen mensen om van de honger. Deze hongersnood of ‘Holodomor’, het gevolg van de gedwongen collectivisering van de landbouw en meedogenloze graanquota, eist in 1932-1933 naar schatting drie tot zeven miljoen levens.¹⁶ 

Het Sovjetregime verbergt de catastrofe zorgvuldig. Buitenlandse journalisten worden geweerd of gecorrumpeerd. Studietoeristen zoals Augusteyns krijgen louter de modelzijde van het systeem voorgeschoteld - met trotse arbeiders, nieuwe fabrieken en vlekkeloos georganiseerde bezoeken - terwijl de werkelijkheid achter gesloten deuren blijft. Hij is daarin niet alleen: ook eminente westerse bezoekers, zoals de Britse econoom Sidney Webb en de Ierse schrijver George Bernard Shaw, keren zonder kritisch oordeel terug, integendeel.¹⁷ De ‘gastvrijheidstechnieken’ van Intourist doen hun werk. Opvallend in het reisalbum van Augusteyns is een foto van een Oekraïens meisje met het opschrift: ‘Souvenir d'Ukraine ou les gosses “meurent de faim”’. Het is een afbeelding die hem waarschijnlijk is toegezonden door de Franse onderwijzer, die mogelijk zelf ook Oekraïne heeft bezocht. De ironische tekst toont aan dat de Sovjetpropaganda werkt en dat toeristen de doofpotoperatie internationaal verspreiden. 

Augusteyns is echter geen onkritische bewonderaar. Als hij moet kiezen tussen een communistisch en een fascistisch regime, verkiest hij het eerste, maar dat blijft voor hem een noodgedwongen keuze, geen omhelzing van het Sovjetsysteem.

De reis heeft een onverwacht juridisch staartje. In oktober 1933 vangt de gerechtelijke politie op dat Frans Morriëns vanuit Moskou communistische propaganda naar Willem Carels stuurt, binnengesmokkeld door zeelui. Bij een huiszoeking bij Carels in de Dambruggestraat vinden agenten een stapel verroest wapentuig en lectuur over Rusland en het communisme. Carels wordt op 8 december aangehouden, maar al snel vrijgelaten na tussenkomst van advocaat en Frontvoorzitter Jan Timmermans en gedeputeerde Arseen Kennes. Uit deskundig onderzoek blijkt dat de gevonden wapens totaal onschadelijk zijn. 

Augusteyns is des te meer verontwaardigd. Hij begrijpt niet waarom men Carels die reis naar Rusland durft te verwijten, terwijl in het Belgische parlement stemmen opgaan voor betere relaties met de Sovjet-Unie en ‘de talrijke heren der hoge financiën die geregeld naar Rusland trekken’ zich daarvoor evenmin hoeven te verantwoorden.¹⁸ Hij schrijft er een artikel over voor De Schelde, met als retorische vraag boven de tekst: ‘Leven wij in een gekkenwereld?’

Besluit

Leo Augusteyns keerde terug naar het alledaagse leven in Antwerpen, maar de reis naar de Sovjet-Unie liet sporen na. In een Europa dat steeds verder polariseerde tussen fascisme en communisme, had hij met eigen ogen een alternatief gezien: imperfect, autoritair, maar ook vitaal en doelgericht, althans zoals het hem werd getoond. Zijn studiereis sterkte hem in zijn antifascistische overtuiging en deed hem verder naar links opschuiven. Dit vertaalde zich concreet in 1936: toen een deel van de Antwerpse Frontpartij koos voor een kartel met het Vlaams Nationaal Verbond (VNV), brak Augusteyns met de partij. Geïnspireerd door de volksfronten in Spanje en Frankrijk richtte hij met zijn achterban een linksgericht front op om zich af te zetten tegen de fascistische dreiging. Eind 1937 smolt deze beweging met onder meer de Vlaamse Kommunistische Partij samen tot het antifascistische Vlaamsch Blok voor Zelfbestuur en Demokratie.

Deze bijdrage maakt deel uit van de reeks ‘Reiskofferverhalen’, waarin Liberas aan de hand van archiefstukken zoals brieven, reisverslagen, foto’s en krantenartikels historische reizen en persoonlijke blikken op de wereld opnieuw tot leven brengt.