Het Noorder- en Zuiderterras

De geschiedenis van de wandelterrassen is onlosmakelijk verbonden met de grote havenwerken aan het eind van de negentiende eeuw, in het bijzonder het rechttrekken van de Schelde. Een nieuwe kaaimuur van meer dan drie kilometer moet plaats bieden aan ruim vijftig stoomschepen. Een belangrijk onderdeel van deze grote infrastructuurwerken is de bouw van verschillende gietijzeren hangars en loodsen om goederen op te slaan.

Anders dan nu, spelen de havenactiviteiten zich af in het hart van het historische centrum. Een groot deel van de historische kern rond het Steen wordt trouwens afgebroken voor de nieuwe haveninfrastructuur.1 Die buurt gonst van de activiteit: kranen laden en lossen goederen die per trein worden getransporteerd, terwijl passagiersschepen aanmeren en mensen en ideeën uit de hele wereld naar Antwerpen brengen. Zo groeide er bij de stad en haar inwoners ook een hechte band met de Schelde als bron van stedelijke welvaart.

Door de rechtgetrokken Scheldekaaien en de bouw van de hangars, raakte de Antwerpenaar echter afgesneden van zijn Schelde: een ijzeren hek versperde de toegang tot de kaai en de hangars namen het zicht op de levensader weg. Men bedacht hiervoor echter snel een oplossing: de bouw van het Zuider- en Noorderterras. Via een helling kan de wandelaar naar de terrassen, met op beide aan het uiteinde een paviljoen: een neogotisch exemplaar op het Noorderterras en een neoclassicistisch op het Zuiderterras.2

Een visualisatie van de bouwplannen met zicht op het Noorderterras en het Steen. Boven op de hangars is er plaats voor autogyro’s: een futuristisch idee

Een visualisatie van de bouwplannen met zicht op het Noorderterras en het Steen. Boven op de hangars is er plaats voor autogyro’s: een futuristisch idee (Collectie Liberas). 

Politieke polemiek en feestelijk opening

Wie er precies achter het idee van de wandelterrassen zit - en zo de verbinding tussen de stad en de Schelde herstelt - is al bij de inhuldiging in 1885 een discussiepunt. In een sterk gepolariseerde samenleving ontsnapt ook deze kwestie niet aan een scherpe polemiek: zowel liberalen als katholieken claimen het oorspronkelijke idee. Aan katholieke zijde dicht men het idee toe aan volksvertegenwoordiger Eugène De Decker (1837-1906) van de Katholieke Partij. Aan liberale kant wijst men naar de Antwerpse stadsbibliothecaris en liberaal gemeenteraadslid Frans Gittens (1842-1911), die het idee geopperd zou hebben in de gemeenteraad. Volgens de liberale krant De Koophandel is er geen discussie mogelijk: ‘De kaaien en de wandelterrassen zijn het werk van de liberalen, en als de clericalen zooveel moeite doen om er zich de eer van aantematigen[sic] , is dit enkel een bewijs dat die werken, prachtig, overheerlijk zijn.’3

Op 25 juli 1885 worden de nieuwe kaaien, inclusief de wandelterrassen, feestelijk ingehuldigd. De festiviteiten wordt bijgewoond door de koninklijke familie en tal van hoogwaardigheidsbekleders. Twee stoomboten met de koninklijke familie en het diplomatieke korps vertrekken vanuit Temse. Ze worden geflankeerd door tal van andere vaartuigen, waaronder het stoomjacht Ranée van de liberale politicus en graanhandelaar Ferdinand Van der Taelen (1836-1889). Aan de oevers groeten bewoners uit de verschillende dorpen de waterstoet. Ook in Antwerpen is er een grote opkomst. Een artikel in De Koophandel stelt het zo: 

“Al de blikken zijn gericht naar de groote Scheldestad die met haren reusachtigen toren als het ware uit de golven oprijst. Men hoort uit ieders mond kreten van bewondering opstijgen. Weldra kon men bemerken dat de kaaien der stad bezet zijn door duizende en duizende toeschouwers.”4

Het is een heus spektakel dat de toeschouwers te zien krijgen, want bij aankomst van de waterstoet zijn ook alle hydraulische havenkranen in een feestelijke beweging. 

In de daaropvolgende jaren worden de wandelterrassen een trekpleister voor Antwerpenaren die er komen flaneren - een geliefde bezigheid in de negentiende eeuw. Als schakel tussen de stad en de haven, die de grote wereld binnenbrengt, is er dan ook heel wat te zien, te ruiken en te beleven. Het vertrek en de aankomst van de zogenaamde Congoboten zoals de Albertville, het uitwuiven van gelukzoekers met een ticket voor een schip van de Red Star Line, het aanmoedigen van de roeiers van de Société Royale Nautique Anversoise: het gebeurt allemaal op de wandelterrassen.

De architect Max Winders

Tijdens het interbellum komt de Antwerpse architect Max Winders (1882–1982), gesteund door verscheidene financiers, met een radicaal vernieuwingsplan. Om dat plan beter te begrijpen, is een blik op de figuur achter het ontwerp onmisbaar. Zijn vader is architect Jean-Jacques Winders (1849-1936), die als medeontwerper van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, het Scheldevrijmonument en zijn eigen woning ‘Den Passer’, al een gevestigde naam is. Max treedt in de voetsporen van zijn vader, volgt een opleiding aan de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten van Antwerpen en bouwt vervolgens een omvangrijk oeuvre op in binnen- en buitenland.5 Door zijn huwelijk met Cornelia Carlier, dochter van de toenmalige directeur van de Nationale Bank, omvat zijn portfolio talloze bankgebouwen. Zo tekent hij onder meer de plannen voor de door de Nationale Bank gefinancierde heropbouw van het historische pand De Tafelronde in Leuven. Als architect hanteert hij een eclectische stijl met een klassieke vormentaal en een opvallende statigheid, die hij toepast op banken, industriële en residentiële gebouwen en gedenkmonumenten.

Naast zijn werk op de tekentafel, ontwikkelt Max Winders zich tot een gedreven kunstkenner en vooraanstaand pionier in de monumentenzorg. Zijn maatschappelijk engagement blijkt al bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog: in augustus 1914 brengt hij de Belgische goudvoorraad per schip naar Engeland, om deze na de wapenstilstand terug naar België te brengen. Tijdens de oorlogsjaren richt hij bovendien werkplaatsen op voor de wederopbouw en zet hij zich in voor noodrestauraties van gebombardeerde kerken.

Ook tijdens de Tweede Wereldoorlog speelt Winders een sleutelrol in de bescherming van het nationaal erfgoed. Op verzoek van het aartsbisdom Mechelen verwijdert en beveiligt hij talloze kerkschatten en topkunstwerken uit Antwerpse, Gentse en Brugse musea door ze naar Frankrijk over te brengen. Als lid van de Commissie voor de bescherming van klokken behoedt hij bovendien talloze historische kerkklokken voor Duitse opeising. Uit deze periode stammen ook de hardnekkige geruchten rond De Rechtvaardige Rechters, het gestolen paneel van het Lam Gods. In 1941-1942 begeleidt Winders de Duitse ‘Kunstschutz’-adviseur Henry Koehn bij zijn zoektocht in het bisdom Gent en de crypte van de Sint-Baafskathedraal. Hoewel sommigen beweren dat Winders het schilderij zelf heeft teruggevonden, doet hij daar tot aan zijn dood het zwijgen toe.

Op bestuurlijk en internationaal vlak geniet Winders eveneens groot aanzien. Vanaf 1934 zetelt hij in de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen, waarvan hij tussen 1966 en 1968 voorzitter is. Daarnaast bekleedt hij functies als bestuurslid van de Antwerpse musea, vicepresident van de Vrienden van het Rubenshuis en voorzitter van zowel de Koninklijke Academie voor Oudheidkunde van België als de Société centrale d'architecture de Belgique. Als opvolger van Adolphe Max krijgt hij een zetel in het Institut de France, en in 1953 voert hij in opdracht van de Belgische staat nog diplomatieke bouwopdrachten uit voor de ambassades in Washington en Tokio. Max Winders overlijdt op 100-jarige leeftijd in Elsene en wordt bijgezet in het neogotische familiegraf in Berchem dat hij in 1932 zelf heeft ontworpen.

Het Steen met daarnaast de hangars en een schip aan de kade (zomer 1938)
Een visualisatie van één van de te construeren gebouwen aan het Zuiderterras (gebouw C)

Een visualisatie van één van de te construeren gebouwen aan het Zuiderterras (gebouw C) (Collectie Liberas) .

Een visualisatie van een gebouw naast de helling aan het Zuiderterras

Een visualisatie van een gebouw naast de helling aan het Zuiderterras (Collectie Liberas).

Het plan-Winders

In 1934 presenteert Winders een opmerkelijk plan aan het Antwerpse stadsbestuur. Samen met een groep (onbekende) investeerders wil hij de wandelterrassen grondig verbouwen. Het plan in het archief van Liberas is een kopie, geadresseerd aan Marcel Osterieth, die tijdens het interbellum actief is in Vlaamsgezinde en liberale kringen. De familie Osterieth is een voorname handelsfamilie die op economisch en cultureel gebied haar stempel op de metropool drukt. Er zijn twee mogelijke verklaringen voor het feit dat Marcel Osterieth de plannen in zijn bezit heeft. Een eerste mogelijkheid is dat hij een mede-investeerder is in de naamloze vennootschap. Osterieth ontplooit namelijk verschillende commerciële activiteiten, waaronder een belang in de maatschappij Comptoirs Lainiers Osterieth, die actief is in de handel in ruwe, gekamde en zuivere wol.6 Een andere mogelijkheid is dat hij de plannen toegestuurd krijgt als lid van de gemeenteraad, waar hij in 1937 ontslag neemt en wordt opgevolgd door Victor Resseler. Een combinatie van beide scenario's is overigens ook mogelijk, gezien de andere politieke normen in die periode.

Winders stelt een totaalproject voor dat zeven miljoen Belgische frank zal kosten. De financiële last zou gedragen worden door een nieuw op te richten naamloze vennootschap. Het project beoogt de commerciële exploitatie van de wandelterrassen met een bodega, een hotel aan het zuidelijke uiteinde en winkels over de gehele lengte van de terrassen. Naast het Steen plant men een opvallend futuristische landingsplaats voor autogyro’s - een type motorvliegtuig dat in deze periode, onder anderen door architecten als Le Corbusier, wordt gezien als de toekomst van individuele mobiliteit - waarbij een lift de toestellen een verdieping lager kan stallen.7 De gietijzeren hangars wil men vervangen door een betonnen structuur boven de loodsen. Hierop moeten dertien tennisvelden komen, die in de winter worden getransformeerd tot ijsbanen. De naamloze vennootschap doet een contractvoorstel aan het stadsbestuur, waarbij men een concessie van dertig jaar wil voor het bouwen en exploiteren van de restaurants, winkels, tennispleinen en ijsbanen. Het stadsbestuur onderzoekt het voorstel en vraagt advies aan verschillende stedelijke instanties.8

Een visualisatie van de gevel over de hele breedte van het Zuiderterras met onder meer verscheidene winkels

Een visualisatie van de gevel over de hele breedte van het Zuiderterras met onder meer verscheidene winkels (Collectie Liberas).

Stedelijke bezwaren

Het project van Winders stuit op felle bedenkingen van het kabinet van de schepen van Openbare Werken en de stedelijke havendiensten. Een eerste bezwaar is de eigendomsstructuur en het grote financiële risico voor de stad. De naamloze vennootschap neemt namelijk slechts 100.000 frank opstartkapitaal voor haar rekening. Daarenboven moet de stad garant staan voor de lening. De stedelijke diensten onderstrepen dat dit ongezien is voor dergelijke projecten.

Meer fundamenteel, is de stad niet bevoegd om een concessie te verlenen, aangezien ze geen eigenaar is van het te exploiteren gebied. Dat is namelijk de Belgische staat. In 1819 werd door koning Willem I aan de stad Antwerpen het gebruiksrecht van de Scheldekaaien verleend. In 1874 werd dit recht aan de stad voortgezet en uitgebreid door de Belgische staat.9 Het is een eerste belangrijk obstakel.

Een tweede bedenking betreft de geschiktheid van de locatie voor de aanleg van tennisterreinen. De stadsingenieur wijst erop dat de Scheldekaaien gekenmerkt worden door stof, rook van locomotieven en stoomschepen, lawaai en wind. Openluchtsporten vereisen volgens hem echter een rustige en schone omgeving; de gewenste “intimiteit en poëzie” van het spel zijn er dan ook ver te zoeken.10 Ten derde wordt de sociale en economische haalbaarheid van het project sterk in twijfel getrokken. De voorgestelde tennisbanen bedienen voornamelijk de gegoede burgerij, maar die verlaat tijdens het zomerse hoogseizoen vaak de stad om op het eigen buitenverblijf te tennissen. Indien de banen ingericht worden voor de “Antwerpse volkskinderen” - wat de stedelijke diensten overigens zeer toejuichen - is de exploitatie nauwelijks winstgevend. Daarnaast stellen de stadsdiensten dat de barre economische tijden het vrijwel onmogelijk maken om de 48 winkels succesvol te verhuren: naar schatting blijft twee derde leegstaan. Enkel de bodega wordt als levensvatbaar beschouwd, maar die kan de stad desnoods zelf exploiteren. Bovendien vreest men het verlies van de jaarlijkse overslag- en stapelopbrengsten (circa 335.000 frank) tijdens de uitvoering van de werken.11

Een laatste reeks bezwaren betreft technische en esthetische aspecten. Zo bestaan er grote twijfels over de waterdichtheid van het betonoppervlak wanneer dit als ijspiste gebruikt wordt. Door het verdwijnen van de lichtstraten moet bovendien een alternatief voorzien worden in de vorm van elektrische verlichting. Ook de Dienst Havenwerktuigen geeft aan dat het herbouwen van de hangars en het vervangen van hydraulische door elektrische kranen technische problemen oplevert. 

Esthetisch gezien vindt men de voorgestelde materialen (gebouchardeerd beton en geglazuurde steenbekleding) niet passen bij het karakter van de Scheldekaaien, waar het gebruik van natuursteen noodzakelijk wordt geacht voor een kwalitatief en indrukwekkend geheel. 

De stedelijke diensten verlenen om al deze redenen een negatief advies. Winders dient weliswaar nog een tegenvoorstel in, maar dat mag niet baten. Het ambitieuze visieproject van Max Winders voor de modernisering en commercialisering van de wandelterrassen wordt daardoor nooit gerealiseerd. Vóór de Tweede Wereldoorlog moet de flanerende Antwerpenaar zich er dan maar tevreden stellen met weegschalen en chocoladeverdelers. Later kan men er ook verrekijkers vinden.

Renovatie 2026

Hoewel het ambitieuze plan-Winders in de lade verdwijnt, krijgen de terrassen bijna een eeuw later alsnog een grondige renovatie. In 2026 zijn de historische hangars en het iconische wandelterras aan het Steen op de Antwerpse Scheldekaaien grondig aangepakt. Met de toevoeging van comfortabele banken en zo'n 2.000 planten is de site getransformeerd tot een groene en opnieuw uitnodigende ruimte om aangenaam te vertoeven. Onder het motto “We willen de Schelde teruggeven aan de Antwerpenaren” ademt het gebied weer de nostalgische allure van weleer, waardoor Antwerpenaren en bezoekers er, net als in de negentiende eeuw, weer naar hartenlust kunnen flaneren langs het water.12

Een visualisatie van de winkelinrichting

Een visualisatie van de winkelinrichting (Collectie Liberas).

Een close-up van de heliport

Een close-up van de heliport. Een zeer futuristisch idee, aangezien commerciële helikoptervluchten pas na de Tweede Wereldoorlog ingang vonden (Collectie Liberas).

Zicht op de kathedraal van Antwerpen vanop het Zuiderterras

Bronnen, noten en/of referenties

1  Jelena Dobbels, ‘Aanzetten voor een erfgoedbeleid. De afbraak van het Antwerpse burchtgebied als casestudy voor de veranderende omgang met erfgoed (1863-1900)’, in: Stadsgeschiedenis, 6 (2011): 129-145. 

2  Het neoclassicistische paviljoen aan het uiteinde van het Zuiderterras brandt in 1973 af. In 1989-1991 wordt het vervangen door een nieuw paviljoen. 

3  De Koophandel, ‘De kaaien en de wandelterras’, 25 juli 1885. 

4  De Koophandel, ‘Inhuldiging der Scheldekaaien’, 26 juli 1885.

5  Agentschap Onroerend Erfgoed, Inventaris Onroerend erfgoed, “Winders, Max”, geraadpleegd op 11 augustus 2026. 

6  ‘Akten van Maatschappijen’, in: De Nieuwe Gazet: 3 augustus 1928.

7  Willy Boesiger (red.), Le Corbusier: Œuvre complète 1938-1946 (Zurich: Les Editions d’Architecture, 1950) 147. 

8 Felixarchief, Archief van het bestuur van de Stad Antwerpen (Kabinet van de burgemeester/Camille Huysmans), inv.nr. MA#88647: ‘Ontwerp voor de heraanleg van de Noorder- en Zuiderterrassen door architect Max Winders’ (1935). 

9  Op 30 januari 1939 werd tussen de Belgische staat en de stad Antwerpen de ‘Conventie C’ afgesloten, waarbij de stad de Scheldekaaien verder in concessie kreeg tot 31 december 1996. Later wordt deze overgenomen door het Vlaamse Gewest.

10 Felixarchief, Archief van het bestuur van de Stad Antwerpen (Kabinet van de burgemeester/Camille Huysmans), inv.nr. MA#88647: ‘Ontwerp voor de heraanleg van de Noorder- en Zuiderterrassen door architect Max Winders (1935)’.

11  Ibidem. 

12  VRT NWS, ‘Historische hangars en wandelterras Scheldekaaien in Antwerpen heropend na restauratie’ (2026, 10 juli), geraadpleegd op 11 augustus 2026.

Uit onze collectie in de kijker

UITGELICHT

Datum
1908

Grand Prix van Dieppe 1908

Grand Prix van Dieppe 1908 Henri Cissac en Jules Schaube in hun Panhard-Levassor (h: 170 mm, b: 120 mm) 7/7/1908

Datum
1955

Het Willemsfonds Boom op reis naar Londen

Het Willemsfonds Boom op reis naar Londen Informele beelden tijdens het bezoek aan Londen (h: 90 mm, b: 63 mm), (h: 110 mm, b: 80 mm) 1955

Datum
1954

Veldmaarschalk Montgomery te Oostende, 1954

Veldmaarschalk Montgomery te Oostende, 1954 Adolphe Van Glabbeke (minister van Openbare Werken en Wederopbouw) met de Britse veldmaarschalk Bernard Montgomery (h: 180 mm, b: 130 mm). 12/7/1954