De oorlog en de normalisering
De kranten die de daaropvolgende tien dagen bij Het Laatste Nieuws van de persen rollen, gaan verder op het elan van het eerste nummer. Veel oorlogsnieuws via DNB1 - met duidelijke bronvermelding - zowel op de eerste pagina als verder in de krant, met als grote hoofdpunt het door maarschalk Philippe Pétain - de nieuwe Franse premier - geformuleerde verzoek om een wapenstilstand, de daaruit volgende onderhandelingen en de uiteindelijke ondertekening ervan op 22 juni. In zijn editie van 26 juni kan Het Laatste Nieuws, na het ingaan van de wapenstilstand2 tussen Duitsland en Frankrijk en tussen Italië en Frankrijk, melden dat ‘De Strijd gestaakt [is] op het Europeesche Vasteland’. Maar ‘de oorlog gaat voort tusschen Duitschland-Italië en Engeland’.3
Het Laatste Nieuws publiceert daarnaast vooral de vertrouwde vooroorlogse rubrieken, inclusief uiteenlopende faits-divers, voorzien en aangevuld met een hele reeks praktische inlichtingen met een impact op het dagelijkse leven, zoals de mogelijkheid van geldafhalingen, de vraag welke Duitse bankbiljetten in België geldig zijn, de rantsoenering en de daaraan gekoppelde kwestie hoe men voldoende voedingsstoffen binnen kan krijgen, de heropstart van de postdiensten en de ‘toenemende hervatting van het verkeer’.4 Ook de rubriek ‘Vinders’, waarin lezers tegen ongewijzigde tarieven kleine advertenties publiceren, keert terug.
De inlichtingenpagina over ‘Dooden, Gewonden, Krijgsgevangenen en Vluchtelingen’ krijgt gezelschap van ‘Wij zoeken voor u - Inlichtingen over vermiste familieleden’, waarvoor lezers namen van gemobiliseerde of gevluchte familieleden aan Het Laatste Nieuws kunnen bezorgen. De krant doet op haar beurt een beroep op haar lezers om over deze personen ‘zoo spoedig mogelijk de inlichtingen te verschaffen welke zij zouden kunnen bezitten’.5 Op de lijsten staan ook vermiste personeelsleden of verwanten van medewerkers, zoals redacteur Mark Belloy, ‘zijn echtgenoote Julia en hun dochtertje’6 (die zich dan in Limoges bevinden), of nog, de moeder van hoofdredacteur Jan Hadermann.7
De cursiefjesrubriek ‘Op den uitkijk’8 brengt op 19 juni een stukje over de mens, die, vooral in deze ‘daverende tijden’, slechts een ‘nietig wezentje’ is, maar ondanks alles toch blijft vertrouwen in de toekomst en ‘zijn natuurlijke taak van opbouwer’ blijft vervullen. Op 22 juni volgt na een mijmering over de lange zomerdagen de aanbeveling om in afwachting van het hernemen van de economische activiteiten de ‘openbare boekerijen’ op te zoeken: ‘wie leest zal den dag niet zoo lang, niet zoo eentonig vinden’.9 De 23e leest men onder de titel ‘Optimisme’10 een staalkaart aan oorlogshumor, de 24e onder de leuze tot ‘Handen uit de mouwen!’11 een oproep tot ‘initiatief, toewijding, volharding’, ‘werklust’ en ‘een ernstige levensopvatting’, de 26e - in navolging van een Nederlands maandblad - een aanklacht12 tegen ‘de passiviteit van de massa’ (supporteren in plaats van sport beoefenen, naar de radio luisteren in plaats van zelf te musiceren enzovoort), ‘waardoor elk initiatief gedood wordt’, en de 28e een oproep aan de moeders om hun kleine kinderen te laten helpen in plaats van ze af te schepen met een ‘Ge zijt nog veel te klein!’.13 Van de rubriek gaat een algemeen gevoel van positiviteit en oproep tot actie uit.
De krant gaat de gevolgen van de oorlog niet uit de weg. Vanaf de eerste nummers besteedt Het Laatste Nieuws, aan de hand van foto’s en kleine en grotere artikels door lokale correspondenten, aandacht aan de situatie in verschillende steden en streken: de materiële schade, het oorlogsleed dat ‘veel slachtoffers’14 maakte en waarbij ‘ontelbare gezinnen werden ontredderd en uit elkaar gerukt’15, maar ook het blije weerzien van wie door de gebeurtenissen gescheiden werd, en de uiteindelijke normalisering van het leven. In enkele artikels brengt de krant (of gaat ze actief op zoek naar) nieuws over diverse kunstenaars zoals de schrijvers Ernest Claes, Maurits Roelants, Lode Zielens, Marnix Gysen, Felix Timmermans en Johan Daisne. Ze publiceert zelfs uitgebreide fragmenten uit een brief van Lodewijk Scheltjens16, waarin de schrijver vertelt hoe het met hem gaat.
De dagelijkse sportbladzijde besteedt aandacht aan overleden en teruggekeerde sporters en diverse beschouwingen over het heropstarten van de sportwereld, en pleit in het kader van ‘nieuwe tijden, nieuwe formules’17 voor verplichte lichamelijke opvoeding vanaf de eerste schooljaren.
Op diverse plekken in de krant duiken artikels op met tips over hoe men zich kan aanpassen aan de omstandigheden (‘eet aardbeien’18, voor de vitamine C, ‘vooral nu sinaasappelen en citroenen schaarsch en duur zijn’), de vervanging van vet door koolhydraten19 en andere adviezen in verband met voedingspatronen. De pagina ‘Het Laatste Nieuws voor de Vrouw’20 brengt een rubriek ‘Wat eten we in oorlogstijd?’ en tips voor ‘voedzame en goedkoope gerechten in moeilijke tijden’.
Voorpagina’s van Het Laatste Nieuws (19 tot 26 juni 1940) (Liberas).
Propaganda en censuur
Bij gebrek aan bronnenmateriaal is het moeilijk om precies te bepalen welke impact de Duitse bezetter tijdens die eerste dagen op de inhoud van Het Laatste Nieuws heeft. Naoorlogse getuigenissen van hoofdredacteur Jan Hadermann21 en dienstweigerend redacteur Leo Schalckens22 melden enkel de vraag om in het eerste nummer een extra artikel over koning Leopold III en foto’s van zowel Leopold als de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt te verwijderen. Wel duidelijk is dat tijdens deze dagen op de krant een nieuwe figuur opduikt, de Duitse censor ‘Dr. Friede’, aan wie Joris Van Acker op diens vraag een bureau in de gebouwen op de Jacqmainlaan toewijst.23 Net als zijn collega’s bij de andere perstitels24 bewaakt Friede in opdracht van de Propaganda-Staffel de regels via de toepassing van voorcensuur.
Redacteur Albert Van den Berghe beschrijft in een nota uit het najaar van 1944 de lijn van Het Laatste Nieuws tijdens deze eerste weken als volgt:
‘Het blad staat in het teeken van het motto: Opbouwend werk, opruiming met het verleden, wij moeten trachten als land en volk verder te blijven bestaan. Is er censuur of, zoo ja, hoe werkt de censuur? Niemand, behoudens de onderhandelaars, die niet zeer mededeelzaam zijn, is daar iets over bekend. Alleen de hh. Van Acker en Hadermann hebben kontakt met Duitsche diensten. Wel is bekend dat de hh. Buyse en Beckers een meer radikale houding willen inslaan, maar de groep Hadermann houdt het roer in handen in de richting: België en de koning.’25
Albert Van den Berghe, najaar 1944
Na de oorlog benadrukt Jacques Vink hoe Het Laatste Nieuws ‘de eerste paar weken’ verscheen ‘als informatieblad, zonder practische inmenging vanwege de Duitsche instanties.’26 Half juni verkreeg de ploeg van de krant effectief een mondeling akkoord van de bezettingsdiensten over het door haar voorgestelde persstatuut, dat voldoende redactionele vrijheid moest garanderen. Maar welk beeld geven de edities van Het Laatste Nieuws uit de periode 18-28 juni?
Na ‘Moed en Vertrouwen’ in het eerste nummer van 18 juni probeert de krant, behalve het naar voren schuiven van de normalisering van het leven, positionering zo veel mogelijk te vermijden. Er verschijnen voorlopig geen hoofdartikels of editorialen meer. Al wordt soms wel eens een standpunt ingenomen, zoals een oproep27 in de ‘Kroniek van den Dag’ van 19 juni om in deze periode van fruitoogst het suikerrantsoen tijdelijk te verhogen om de bevolking toe te laten confituur te maken. En de kadertjes in de hoofding van de krant met de citaten van koning Leopold III en kardinaal Van Roey blijven staan tot en met de editie van 6 juli 1940.
Het via DNB geleverde Duitse legerbericht, afkomstig van het ‘Hoofdkwartier’ of het ‘Opperkommando van den Führer’, verschijnt dagelijks prominent op de voorpagina. De zeer duidelijke kop ‘Het Duitsche Legerbericht’ onderscheidt de berichten van de rest van het nieuws. Over het algemeen gezien zijn deze berichten vrij sober en niet al te propagandistisch opgesteld, maar het perspectief ervan is door elke lezer te identificeren als Duits, met passages28 als ‘in onze handen’, ‘de vijandelijke troepen’, ‘het Duitsche Straatsburg’, ‘onze “Stuka’s”’, de ‘verliezen van den vijand’, ‘vijandelijke vliegtuigen’, of nog ‘na een duur van nauwelijks zes weken, is de oorlog in Frankrijk met een zegepraal zonder weerga, voor onze troepen geëindigd.’ Daarnaast krijgt ook het gelijkaardig opgevatte, vanuit Italiaans perspectief geschreven ‘Italiaansche Legerbericht’ van het ‘opperkommando der Italiaansche weermacht’, dat eveneens aangeleverd wordt door DNB, een dagelijkse29 plek op de voorpagina of bij de ‘laatste berichten’ op pagina 7.
Daarnaast zijn de door het persstatuut voorziene officiële verordeningen over het bezettingsbestuur nadrukkelijk aanwezig, soms als integrale publicatie, soms enkel onder de vorm van een bespreking. Hetzelfde geldt voor besluiten van diverse Belgische instanties.
Een van de voorwaarden uit het persstatuut koppelde de publicatie van militair nieuws aan de toestemming om alle militaire ‘communiqués’, zowel Duitse als geallieerde, te publiceren. In de edities van 20 en 21 juni is inderdaad ook ‘Het Fransche Legerbericht’30 te lezen, met berichtgeving vanuit Frans perspectief, al is het veel korter dan de Duitse en Italiaanse legerberichten. De vermelding ‘(per radio)’ in het bericht van de 21e wijst erop dat de redactie de berichtgeving weergeeft op basis van een bericht van de Franse radio. Vanaf de editie van 22 juni verdwijnt het Franse legerbericht uit de krant (als logisch gevolg van de wapenstilstand in Frankrijk), van Engelse legerberichten is totaal geen sprake.
Voor verdere berichtgeving over de situatie in Frankrijk maakt Het Laatste Nieuws op 21 juni wel nog gebruik van Franse radioberichten.31 En merkwaardig genoeg verwijst de voorpagina van de editie van 25 juni voor de inhoud van het Duits-Franse wapenstilstandsverdrag niet naar DNB, maar naar een niet nader genoemde ‘Engelsche bron’.32 Ook de bepalingen uit het verdrag tussen Italië en Frankrijk publiceert de krant op de voorpagina van 27 juni op basis van ‘een mededeeling uit officieuse Britsche bron’.33 Op 26 juni verschijnt een klein bericht dat verwijst naar de ‘Britsche radio’ voor maatregelen rond ‘De Inlijving van Belgen en Franschen bij het Britsche Leger’.34
DNB levert bijna al het buitenlandse nieuws. En hoewel de weergave ervan in Het Laatste Nieuws vrij neutraal en zakelijk overkomt, vallen enkele berichten uit de toon. Een bericht over de volksvlucht uit Parijs wijst bijvoorbeeld op ‘de gruwelberichten van de Fransch-Engelsche propaganda’ die de ter plaatse gebleven Parijzenaars ‘schuchter’ hebben gemaakt,35 terwijl een stuk over Britse luchtaanvallen op Duitse steden het ‘officieel Duitsche militaire communiqué’ citeert om geraakte woonhuizen en stallen op te lijsten (met gedode burgers, koeien en schapen als gevolg) en af te sluiten met ‘dit noemen de Engelschen militaire doeleinden’.36 Op 27 juni verschijnt via DNB, naar aanleiding van ‘de overwinning in het westen’, en zonder verdere commentaar, een korte ‘Proklamatie van den Führer aan het Duitsche volk’,37 waarin Hitler de Duitsers bedankt voor hun soldaten en God ‘voor zijn zegen’.
Na de oorlog vestigt het militair gerecht de aandacht38 op het terugkerend gebruik van ‘pejoratieve’ aanhalingstekens om de gevluchte Belgische ‘regeering Pierlot’ aan te duiden, zoals in de krant van 26 juni39 gebeurt. Het artikel behandelt op basis van berichtgeving van persagentschap Belga (dat ondertussen ook onder Duitse controle staat) de breuk tussen de vanuit Bordeaux naar Londen vertrokken Marcel-Henri Jaspar en zijn in Frankrijk gebleven collega-ministers, die zijn vertrek veroordelen. Het stuk noemt verder het standpunt van Jaspar, die oproept de strijd vanuit Engeland voort te zetten, ‘onbegrijpelijk’ en ‘rechtstreeks in strijd met het besluit tot kapitulatie van Koning Leopold’.
Tussen 19 en 25 juni verschijnt een reeks artikels40 over oorlogen en territoriale conflicten uit het verleden, die de huidige oorlog in perspectief plaatsen: de beschieting van Brussel door de Fransen in 1695, Corsica als eeuwige ‘twistappel’, de geschiedenis van Tanger als internationaal gebied, de eeuwenlange strijd om Nice en de mislukte ontscheping van Napoleon in Engeland. De boodschap aan de lezers uit deze (in neutrale stijl opgestelde) geschiedenislessen lijkt te zijn dat de heerschappij over territoria in het verleden al eens wilde wisselen, en dat vriend en vijand relatieve concepten zijn. Het kan toeval zijn, maar de aanwezigheid van gelijkaardige historische artikels in andere kranten lijkt te wijzen op een centraal aangestuurd initiatief.
Ook bij de publicatie, vanaf 23 juni, van de roman Levensstormen van de Duitse ‘schrijfster met wereldfaam’41 Hedwig Courths-Mahler als feuilleton in opvolging van Een Moederhart door de Franse Paul d’Aigremont kan men zich afvragen of de keuze voor een Duitse roman toevallig is. A décharge: Courths-Mahler verscheen sinds 1933 regelmatig42 als ‘mengelwerk’ in Het Laatste Nieuws, recent nog met U behoort mijn Hart!, dat in februari-maart 1940 liep.
‘Suiker voor de confituren’ (Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 2) (Liberas).
‘Het Fransche Legerbericht’ (Het Laatste Nieuws, 21 juni 1940: 1) (Liberas).
Aankondiging voor ‘Levensstormen' van Hedwig Courths-Mahler (Het Laatste Nieuws, 22 juni 1940: 1) (Liberas).
Extra personages
Tijdens zijn verklaring43 als getuige op het proces-Het Laatste Nieuws in november 1945, merkt Leo Schalckens op dat Joris Van Acker en Jan Hadermann tijdens de heropstartfase van de krant nauw in contact stonden met twee ‘bizarre’ figuren die voortdurend naar Het Laatste Nieuws kwamen en tussenpersonen van de Duitsers leken: Bastiaan Veth en Willy Claeys.
Veth bracht, zoals we eerder zagen, Van Acker op 21-22 mei op de hoogte van de Duitse persplannen in het pas bezette Brussel. Volgens een naoorlogse verklaring44 van Van Acker leverde Veth daarna ook nog informatie over de toestand van de pers in Nederland. Hadermann verklaart45 na de oorlog dan weer dat er (verder niet bepaalde) ‘onderhandelingen aan den gang’ waren met Veth. In een van de eerste nummers van het herverschenen Het Laatste Nieuws levert hij een artikel over het geteisterde Rotterdam. Welke rol hij mogelijk daarnaast speelde, is (nog) niet duidelijk.
De 35-jarige Willy Claeys46, de oudere broer van de echtgenote van Jan Hadermann, die zijn carrière in 1926 begon met het op gang trekken van de publiciteitsdienst van Het Laatste Nieuws, beheert met zijn in Brussel gevestigde Société de Publicité W.A. Claeys een van de belangrijkste reclamebureaus van België. Dit richtte hij in 1935 op na het overkopen van het Belgische kantoor van het Amerikaanse reclameagentschap Lord & Thomas, dat hij zelf leidde. Sinds 1937 is Claeys secretaris van de Belgische Syndicale Kamer voor Reclame / Chambre Syndicale Belge de la Publicité. Bij het begin van de oorlog heeft hij nog 80.000 frank schulden aan Het Laatste Nieuws. Mogelijk doet de nieuwe leiding van de krant een beroep op Claeys om bij te dragen aan de grote reclamecampagne47 die Jacques Vink wil laten uitwerken naar aanleiding van de herlancering van Het Laatste Nieuws.
Vanaf half juni stelt Claeys zich ter beschikking van het Belgische Rode Kruis (en vanaf eind juni ook van de nieuwe Dienst voor repatrieering van de vluchtelingen), waarvoor hij onder andere in Frankrijk informatie verzamelt over de Belgische vluchtelingen en onderhandelingen voert over hun terugkeer. Vanaf juli opereert hij in de ploeg van generaal Georges Hannecart. Een briefje48 in Claeys’ archief, met de korte opschriften ‘Baeyens / brief Julius / Vink Avenue Louise / Joris Van Acker / Papier / 18 Juni’ kan erop wijzen dat hij op zijn tochten door Frankrijk tevergeefs ook op zoek gegaan is naar Julius Hoste, Cyriel Baeyens en hun mee naar Frankrijk gevluchte medewerkers.
Wie hij in Frankrijk wel ontmoet, is minister August De Schryver, aan wie hij het verhaal van de heropstart van Het Laatste Nieuws uit de doeken doet. Julius Hoste, aan wie De Schryver na zijn aankomst in Londen in 1942 over dat gesprek vertelt, schrijft daarover in zijn dagboek49 ‘vanwege het hof en ook door toedoen van den h. Veldekens, stafhouder der advokaten bij het Hof van Verbreking, was aangedrongen op de uitgave van een Vlaamsch blad. Dat blad zou in volkomen goede voorwaarden kunnen verschijnen en feitelijk zonder censuur […].’
Links: Bastiaan Veth, ca. 1927. Collectie Algemeen Rijksarchief (ARA), archief Ministerie van Justitie. Bestuur van de Openbare Veiligheid. Dienst Vreemdelingenpolitie. Individuele dossiers geopend tussen 1913 en 1930 (inventariscode F 1650), dossier nr. 1.276.439: Bastiaan Marius Veth (pasfoto uit ‘Bulletin de renseignements’ (Commune d’Ixelles), 19 januari 1927. Rechts: Willy Claeys ca. 1938. Uit Presse-Publicité, 7 maart 1938: 28-29. Bron gallica.bnf.fr / BnF
Redacteurs en hun artikels (I)
Vanaf de tweede editie (19 juni) verschijnen opnieuw namen van redacteurs onder artikels. Het gebeurt vooral in de wekelijkse rubrieken ‘Kunst en Letteren’ (René Wellens, August Van Boeckxsel, Frans Demers, gastredacteur Sylva De Jonghe), ‘Het muziekleven’ (Jan Hadermann) en ‘De Cinemawereld’ (John Sacré, Albert Van den Berghe). De ondertekening van stukken door journalisten die dan nog niet opnieuw op de krant zijn (Wellens, van wie een stuk over ‘Finsche Letterkunde’50 verschijnt, is dan bijvoorbeeld nog krijgsgevangen) duidt erop dat voor deze artikels minstens deels geput wordt uit de reserve die de redactie nog had liggen.
Op vrijdag 21 juni verschijnt het eerste van drie artikels51 van Frans Demers (pseudoniem van Frans Beckers) over zijn vlucht uit Brussel, zijn rondzwervingen in Noord-Frankrijk en zijn terugreis Duinkerke-Sint-Idesbald-Gent-Brussel in de periode 16/17 tot 24 mei. Demers vertelt met enige zin voor avontuur, gaat de oorlogsrealiteit niet uit de weg en beschrijft zowel onvriendelijk kijkende Engelse troepen als bombarderende Duitse vliegtuigen. In zijn tweede bijdrage worden de Duitsers even aangeduid als ‘de vijand’.52
De rubriek ‘De Cinemawereld’ heeft altijd al veel aandacht gehad voor de buitenlandse en dus ook Duitse film, maar de twee bijdragen van John Sacré voor de krant van 21 juni, zijn wel zeer opvallend in hun aandacht voor Duitsland. In ‘Leni Riefenstahl en haar Werk. De vrouwelijke regisseur van de twee Olympiade-films’53 blikt Sacré terug op een persontmoeting met Riefenstahl in juni 1938, toen ze haar films over de twee jaar eerder gehouden Olympische Spelen van Berlijn in Brussel kwam voorstellen. Sacré heeft ook aandacht voor Riefenstahls ontwikkeling, carrière en Triumph des Willen-film over het NSDAP-congres van september 1934.
Zijn tweede artikel, ‘Staat en Cinematografie. Hoe de Rijksregeering het filmbedrijf opvat’54 begint Sacré met een mijmering over het verschil tussen oorlogsfilms en de werkelijkheid van de laatste weken, én met een lofrede op kunstenaars, die het publiek kunnen doen ontsnappen aan deze realiteit. Waarna hij meedeelt dat ‘uit den aard der omstandigheden’ ‘we in de gelegenheid zullen worden gesteld de Duitsche filmproduktie nader te leeren kennen.’ Het lijkt hem daarom ‘helemaal niet onbelangrijk’ in te gaan op ‘enkele beginselen, die leidend zijn bij de Duitsche filmproduktie’. Op een zakelijke manier gaat hij aan de hand van citaten in op de visie van ‘Rijksminister van Propaganda’ Joseph Goebbels op de Duitse film: kunst als ‘uitdrukkingsvorm van nationale kultuur’, de ‘zending’ van de ‘volkskunst’ om ‘op artistieke wijze de vreugden uit te beelden en de smarten, die het volk ontroeren’ of nog hoe de cinema, ‘om invloed uit te oefenen op haar tijd, van haar tijd [moet] zijn.’ Sacré geeft nog mee hoe de Duitse filmproductie sinds mei 1937 ‘volledig onder toezicht van den Staat’ werkt, alvorens af te sluiten met het eigen engagement om ‘zooals voorheen’ de uitgebrachte Duitse films te ‘bespreken met een beredeneerden, aan vaststaande waarden toetsenden kritischen geest’, zodat de filmrubriek van de krant ‘een leidraad voor den Vlaamschen cinemabezoeker’ kan blijven. Een week later doet Sacré een oproep55 voor het programmeren van eigen films en de herneming van de Belgische filmproductie.
Kersvers hoofdredacteur Hadermann - al jaar en dag de muziekjournalist van de krant - wijdt op 22 juni dan weer een uitgebreid artikel56 aan de snelle herleving van het kunst- en muziekleven in Brussel, amper een maand na de start van de bezetting. ‘Wie had er ooit durven aan denken’, schrijft hij, alvorens met een verklaring te komen: ‘den onverwoestbaren levenswil van ons volk, dat, verre van “bij de pakken te gaan zitten”, zich met verbazende snelheid in den nieuwgeschapen toestand heeft ingedacht.’ Een dag later brengt hij verslag57 uit van een middagconcert in het Paleis voor Schone Kunsten.
‘De Cinemawereld’ met twee grote artikels van John Sacré (Het Laatste Nieuws, 21 juni 1940: 8) (Liberas).
‘Het is een verheugend verschijnsel, dat op hekken en blinde muren van de stad, waar de voorbijgangers hebben geleerd, kennis te nemen van de jongste verordeningen en zich op dit oogenblik, bij voorbeeld, kunnen verlustigen bij de lezing van het bericht over de … rantsoeneering van het vleesch, ook stilaan de aanplakbiljetten van cinema’s, theaters en koncerten met heller kleuren komen verkondigen, dat op dit gebied tenminste geen rantsoeneering bestaat …’58
Jan Hadermann in Het Laatste Nieuws van 22 juni 1940
John Sacré
Jean-Baptiste Sacré (° Antwerpen, 6 april 1910), is tot het begin van de Tweede Wereldoorlog vooral bekend onder de naam John Sacré. Na zijn legerdienst in 1929-1930, treedt hij vanaf september 1931 in dienst van Het Laatste Nieuws, waar hij zich onder andere specialiseert in film en transportkwesties. Tegelijk gaat hij voor een carrière als reservist in het Belgisch leger, waar hij in maart 1937 wordt bevorderd tot reserveluitenant. Op 15 januari 1935 huwt hij met Annie Hans, proeflezeres op Het Laatste Nieuws en dochter van zijn collega-redacteur (en volksschrijver) Abraham Hans. Door de toenemende oorlogsdreiging wordt Sacré eind augustus 1939 gemobiliseerd. Eind juni 1940 ondertekent hij opnieuw artikels in Het Laatste Nieuws. Vanaf midden september 1940 doet hij dat meestal met ‘Joh. Sacré’, hij laat zich nu immers niet meer John maar Johan noemen. In 1940 is hij lid van het Liberaal Vlaams Verbond, van het Willemsfonds in Brussel en van de Algemeene Belgische Persbond.59
Redacteurs en hun artikels (II)
Heel wat bijdragen over praktische aspecten van de oorlog en zijn gevolgen zijn van de hand van gastredacteur Maurits De Praetere. Op 22 juni brengt hij een lofrede60 over de werking van het Rode Kruis, met enkele dagen later een verslag61 over hoe hij recent een karavaan van het Rode Kruis vergezelde, die zeer vlot gewonde, in Noord-Frankrijk verzorgde, Belgische soldaten, terug naar België bracht. Op 24 en 26 juni tracht De Praetere met ‘De Krijgsverrichtingen op het Westelijk Front’62 en ‘Het verloop van de krijgsverrichtingen’63 ‘een beknopt maar zoo volledig mogelijk overzicht te geven van de krijgsverrichtingen die in minder dan een maand tijds een zoo ongemeen vlug verloop hadden.’ Daarin schrijft hij het Duitse succes toe aan een combinatie van strategie, ‘snelheid en doordrijvendheid’, terreinkennis en verrassingseffecten. In het Belgische perspectief van waaruit hij het verhaal vertelt, is er onder andere sprake van de ‘roemvolle verdediging’ van de forten van Luik en het aanduiden van het Duitse leger als ‘de vijand’.
In het artikel ‘Illusie en werkelijkheid. Een afrekening met het verleden’64 (25 juni) legt hij de nadruk op de positieve manier waarop de Belgische bevolking de capitulatie van het Belgische leger onthaalde, op de ‘opluchting’ die al snel de ‘drukkende stemming’ opvolgde en op de ‘zegen’ die deze ‘daad van den Koning’ was. ‘Tranen van geluk en dankbaarheid welden op uit het hart van duizenden’, klinkt het. Als afsluiter van dit stuk keert hij in gedachten terug naar de onthulling van het Albert I-monument in Nieuwpoort twee jaar eerder, toen hij koning Leopold in gesprek zag met maarschalk Pétain:
Maurits De Praetere, ‘Illusie en werkelijkheid’ (Het Laatste Nieuws, 25 juni 1940: 2 (fragment)) (Liberas).
‘’t Was alsof de geschiedenis reeds toen die twee figuren van kalmen moed en zielegrootheid, naast elkaar kwam stellen… Diezelfde geschiedenis, die ongestoord, midden instortende regiemen en tragische uitboeting van steeds herhaalde en nooit bekende fouten, onverstoorbaar haar gang volgt, heeft in die twee figuren, opnieuw naast elkander, in een reddend gebaar, boven puin en dood doen oprijzen.’65
Maurits De Praetere (Het Laatste Nieuws, 25 juni 1940)
Op de ‘Kunst en Letteren’-pagina van 26 juni brengt Frans Demers onder de titel ‘De Vlaamsche Letterkunde in het huidige Tijdsverband’66 een interview met Maurits Roelants67, schrijver en voorzitter van de Vereeniging van Vlaamsche Letterkundigen. Het leek Demers ‘niet van belang ontbloot’ om ‘gezien de gewijzigde levensomstandigheden’ aan Roelants ‘enkele vragen te stellen.’ Eén daarvan is ‘delikaat’, meent de journalist, maar toch wil hij graag weten wat Roelants’ verwachting is ‘inzake de toekomst van ons land’. Aan ‘politieke spekulatie’ doet de 44-jarige schrijver echter niet: ‘Wat België morgen zal zijn weet niemand van ons’, stelt hij, en hij zegt ook niet te weten ‘wat er voor ons, Vlamingen, uit de huidige gebeurtenissen kan groeien’. Roelants heeft wel een toekomstvisie voor de Vlaamse schrijvers: ‘stevig […] staan in onzen volksaard’ en ‘bijdragen om onze moreele eenheid te versterken’, niet vooruitlopen op politieke beslissingen waar men toch geen vat op heeft, wel met waardigheid ‘tabula rasa [houden] over het verleden om zuiver en door den tegenslag vereenigd voor de toekomst te staan’. Zoals hij in zijn betoog samenvat: eerst afwachten, ‘maar vastbesloten in den wil om Vlaamsch van kern te blijven, om geen verbrokkeling en versplintering met ijdel gepraat te bevorderen en als aaneengesloten volk bereid zijn tot werken’.
De volgende dag publiceert Demers een interview68 met Jan Poot69, toneelschrijver en ‘bestuurder’ van de Koninklijke Vlaamsche Schouwburg (KVS) in Brussel. ‘Het leven staat niet stil’, stelt Demers, en dus gaat hij op onderzoek naar een ‘stand van het tooneelleven’, die Poot hem voor de KVS uitgebreid geeft. De 61-jarige theaterdirecteur verklaart alleszins zijn ‘uiterste best te doen om het Vlaamsche tooneelleven te Brussel niet te laten verkwijnen’ en is ervan overtuigd ‘dat ons tooneel in de toekomst een periode van bloei zal kennen’. Onbewust zorgt het interview voor de eerste vermelding van Julius Hoste in de oorlogskrant, zij het enkel als lid van de toneelcommissie van de stad Brussel.
Met ‘De Herleving van onze Nijverheden’70 verschijnt op de voorpagina van de editie van 28 juni een artikel dat voor het eerst sinds ‘Moed en Vertrouwen’ op een editoriaal lijkt. ‘A.’ (Albert Van den Berghe) gaat erin op zoek naar hoe ‘het ekonomische leven van de natie in den kortst mogelijken tijd te herstellen’. ‘Aan de heerschenden ontreddering in landbouw, nijverheid en handel’ moet ‘zoo spoedig mogelijk een einde gesteld’ worden, schrijft hij, want ‘het leven en de welstand van millioenen hangen af van den spoed waarmee in dit opzicht wordt gehandeld.’
Ondertussen weigeren Cypriaan Verhavert en Leo Schalckens nog steeds mee te werken. ‘Schalckens werd door de medewerkers geheeten: “L’oeil de Moscou” en ik hield mij steeds zoo ver mogelijk van de inrichting verwijderd, zonder daarom onkundig te zijn van wat er omging’71, schrijft Verhavert daar in september 1944 over.
Interview met Maurits Roelants door Frans Demers (Het Laatste Nieuws, 26 juni 1940: 8) (Liberas).
Frans Beckers/Demers
Wanneer hij in december 1933 als redacteur op Het Laatste Nieuws aan de slag gaat, heeft Frans Beckers (° Diest, 22 april 1905) al een heel parcours afgelegd. Schrijven doet hij van jongs af, tijdens zijn middelbareschooltijd schrijft hij zijn eerste toneelstuk en publiceert hij zijn eerste dichtbundel. Al voor zijn vroege publicaties kiest hij het pseudoniem Frans Demers, naar de Demer die door zijn geboortestad stroomt.
Op zijn negentiende gaat hij na afgebroken studies regentaat de journalistiek in en begint hij te schrijven voor De Schelde, het Vlaams-nationale ‘groote Morgenblad van Antwerpen’. In tegenstelling tot zijn liberale vader beschouwt hij zichzelf als ‘integraal Vlaamsgezind’. Hij trekt echter al snel naar de Koloniale hogeschool in Brussel, waar hij de opleiding tot koloniaal ambtenaar volgt. Hij vertrekt eind 1926, begin 1927 naar Belgisch Congo en blijft daar, op een kleine vakantiepauze na, tot 1933. Zijn Congolese ervaringen inspireren hem tot het schrijven van tal van toneelstukken, die worden opgevoerd in onder andere de Vlaamse stadstheaters, door het Vlaams Volkstoneel en door amateurgezelschappen, én - onder regie van Beckers zelf - in Congo. Literaire kringen en theatercritici loven het vernieuwende, exotische karakter van zijn werk, dat beschouwd wordt als de start van de Vlaamse koloniale literatuur. Demers ontpopt zich tijdens de jaren dertig als een van de meest gespeelde Vlaamse toneelauteurs.
Als redacteur van Het Laatste Nieuws publiceert hij, ook daar onder de naam Frans Demers, onder andere een reeks artikels over zijn terugreis uit Congo, die in 1936 ook in boekvorm verschijnen. Ook zijn deelname aan de inwijding van de luchtverbinding Brussel-Leopoldstad in 1935 en de daaropvolgende rondreis en terugkeer, leveren materie voor een reeks artikels in de krant en inspiratie voor een toneelstuk en verschillende boeken. Naast de grote Afrikaanse reportages schrijft hij voor de krant en voor het Hoste-weekbad De Illustratie (1936-1937) artikels over literatuur en theater. In 1940 is Beckers lid van het Willemsfonds Brussel en van de Algemeene Belgische Persbond.72
Frans Beckers (Het Laatste Nieuws, 21 februari 1939: 16) (Liberas).
Het geld stroomt binnen
Vanaf het nummer van 19 juni meldt Het Laatste Nieuws aan zijn lezers dat een abonnement via de postbedeling nog niet lukt. De abonnees worden dan ook verzocht ‘een weinig geduld te willen hebben, en voorlopig ons blad te koopen.’73 De losse verkoop daarentegen loopt, zeker gezien de omstandigheden, wel vlot. De Brusselse correspondent van de Nederlandse krant De courant - Het nieuws van den dag schrijft op 20 juni hoe er in de Belgische hoofdstad over het algemeen ‘druk’ kranten gekocht worden.74 Dat blijkt ook uit de cijfers voor Het Laatste Nieuws: terwijl de herverschijningsaanvraag75 op 15 juni nog uitging van 100.000 exemplaren, haalt de krant voor haar dertien edities76 van 18 tot 30 juni al een gemiddelde oplage van 151.37777 exemplaren. Een interne nota78 van 18 juni gaat uit van een snelle evolutie naar 200.000 exemplaren, met een percentage onverkochte kranten van 10 %. De dagelijkse omvang van de krant blijft voorlopig stabiel op acht pagina’s.
‘Bericht aan onze abonnenten’ (Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 2) (Liberas).
‘Al wat wij van den oorlog weten, vernemen we door de radio en thans, ook door ons geliefd “Laatste Nieuws”, dat verkocht wordt gelijk brood voor den honger.’79
Schrijver Lodewijk Scheltjens in een brief aan Het Laatste Nieuws, in de krant gepubliceerd op 28 juni 1940
‘Overal zijn eveneens dagbladverkoopers opgesteld, die om ter luidst de laatste ophefmakende gebeurtenissen verkondigen. Niettegenstaande hun geringen omvang - een gevolg van de papierschaarschte - worden de kranten soms letterlijk uit de handen der verkoopers gerukt.’80
‘L.’ over straatverkopers in Brussel (Het Laatste Nieuws van 25 juni 1940)
In diezelfde nota van 18 juni beschrijft Philips-hoofdboekhouder Rombouts hoe de nog te ontvangen betalingen vanwege adverteerders en verkopers vanaf dan intensiever en strikter opgevolgd zullen worden. En hoewel de verbindingsproblemen met verkopers ‘in de provincie’ voor moeilijkheden kunnen zorgen, krijgen alle verkopers een omzendbrief opgestuurd ‘waarin zij erop gewezen worden, dat hun rekening voor 22 Juni aangezuiverd moet zijn, daar zij anders van kranten verstoken zullen blijven’. Verkopers die betaald hebben op de postchequerekening (waartoe de nieuwe leiding van Het Laatste Nieuws geen toegang heeft) zullen ‘het kwijtschrift van de post moeten kunnen toonen’.
Nu er inkomsten zijn, wil Jacques Vink voortaan de extra som die Jan Hereng op 15 mei bij hem achterliet, uitsluitend inzetten als ‘reservefonds’ dat ‘slechts in bijzondere gevallen aangesproken moet worden’. Een nota81 van Rombouts, gedateerd op 22 juni, bepaalt dat ‘na overleg met Heer Vink’ besloten is om alle betalingen, inclusief betalingen voor privérekening van Julius Hoste, te laten uitvoeren door Het Laatste Nieuws, na gezamenlijk akkoord en parafering van de ‘kasbewijzen’ door Joris Van Acker en boekhouder Victor Hereng.
Op 24 juni, een week na de publicatie van het eerste nummer, maakt Rombouts een stand van zaken82 van de kassituatie op. Sinds 1 juni is er bijna 250.000 Belgische frank opgehaald bij verkopers - inclusief openstaande rekeningen uit het verleden - en een kleine 25.000 frank bij adverteerders. 83Samen met het ‘startkapitaal’ (het geld dat Jan Hereng achterliet en de inhoud van de brandkasten) en na aftrek van zowel diverse kosten als een bedrag dat moest terugbetaald worden aan Vink, zit er 289.366,40 frank in de kas van Het Laatste Nieuws. Lonen zijn er voorlopig amper uit te betalen, aangezien de personeelsleden bij het vertrek van Julius Hoste in mei normaal gezien twee maanden uitbetaald kregen. Papierkosten zijn er voorlopig ook niet: de uitgebreide papiervoorraad van 2.384,8 ton84 die bij de stopzetting in mei in stock lag, is nog steeds beschikbaar.
Het is hoe dan ook veel te veel geld om cash in kas te houden, meent Rombouts. Nog op 24 juni vertrekt een brief85 vanop de krant naar de ‘Agence Nord’ van de Bank van Brussel, met de vraag een nieuwe rekening te openen op naam van J.B. Vink, J.A. Van Acker en V. Hereng voor de exploitatie van Het Laatste Nieuws. De briefschrijvers geven aan dat toekomstige transacties alleen geldig zijn door de handtekening van twee van bovenvermelde personen, én ze verklaren dat het geld niet hun eigendom is: ‘van zodra de situatie het zal toelaten, zullen wij u een overschrijvingsopdracht bezorgen op naam van de werkelijke eigenaar van het geld’. 86
De nieuwe evenwichten op Het Laatste Nieuws worden enkele dagen later al grondig verstoord. Op donderdagavond 27 juni rijdt een karavaan van transportfirma Willaerts, die twee dagen eerder uit Limoges is vertrokken, Brussel binnen, met aan boord een tiental personeelsleden van Het Laatste Nieuws en hun familieleden. Onder hen bevinden zich onder anderen administratief directeur Cyriel Baeyens, redactiesecretaris August Woulff en redacteurs van de ‘oude garde’ Mark Belloy, Joris De Maegt en Marcel De Ceulener. Onderweg zagen sommigen onder hen dat Het Laatste Nieuws opnieuw te koop werd aangeboden, maar verder hebben ze geen weet van hoe, wanneer, waarom en door wiens toedoen hun krant opnieuw verschenen is.87
Bij het wederverschijnen van “Het Laatste Nieuws”’ (Het Laatste Nieuws, 25 juni 1940: 3) (Liberas).
Reclame voor de firma Willaerts (Het Laatste Nieuws, 3 september 1939: 15 (Liberas).
Dit artikel past in een reeks gewijd aan Het Laatste Nieuws net voor, tijdens en net na de Tweede Wereldoorlog. Bezit u archiefmateriaal van personen die in deze periode voor Het Laatste Nieuws werkten (bijvoorbeeld brieven, foto’s, dagboeken, memoires) of promotiemateriaal van de krant, en mag dat geraadpleegd worden voor historisch onderzoek? Neem graag contact op met sebastien.baudart@liberas.eu.
Alle mogelijke opmerkingen kunnen eveneens gemeld worden op hetzelfde adres.
Bronnen, noten en/of referenties
1 Naast DNB levert ook het onder Duitse controle staande persagentschap Belga berichten, die vooral afkomstig zijn van de Duitse radio, de Engelse radio en Radio Bordeaux.
2 Twee dagen later publiceert de krant de integrale tekst van de twee verdragen: ‘Het Duitsch-Fransche Wapenstilstandsverdrag’ en ‘Het Fransch-Italiaansche Wapenstilstandsverdrag’, in: Het Laatste Nieuws, 28 juni 1940: 3, 7.
3 ‘De Strijd gestaakt op het Europeesche Vasteland’, in: Het Laatste Nieuws, 26 juni 1940: 1.
4 ‘Kroniek van den dag. Toenemende hervatting van het verkeer’, in: Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 2.
5 ‘Wij zoeken voor u. Inlichtingen over vermiste familieleden’, in: Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 7.
6 ‘Wij zoeken voor u. Inlichtingen over vermiste familieleden’, in: Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 7.
7 ‘Mevr. wed. Edm. Hadermann-Schietecatte, 75 j. oud, wonende te Boom’, zie: ‘Wij zoeken voor u. Inlichtingen over vermiste familieleden’, in: Het Laatste Nieuws, 22 juni 1940: 7.
8 ‘Op den uitkijk. Aan het werk!’, in: Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 2.
9 ‘Op den uitkijk. De langste dag’, in: Het Laatste Nieuws, 22 juni 1940: 2.
10 ‘Op den uitkijk. Optimisme’, in: Het Laatste Nieuws, 23 juni 1940: 2.
11 ‘Op den uitkijk. Handen uit de mouwen!’, in: Het Laatste Nieuws, 24 juni 1940: 2.
12 ‘Op den uitkijk. Voor meer initiatief’, in: Het Laatste Nieuws, 26 juni 1940: 2.
13 ‘Op den uitkijk. Ge zijt nog veel te klein’, in: Het Laatste Nieuws, 28 juni 1940: 2.
14 ‘Onze Kunstenaars en de Oorlog. Zij die op de vlucht gingen en zij die thuis bleven’, in: Het Laatste Nieuws, 20 juni 1940: 3.
15 ‘Inlichtingen over Vermisten. De werking van den officieelen dienst van Volksgezondheid’, in: Het Laatste Nieuws, 20 juni 1940: 2.
16 ‘Brief van Lodewijk Scheltjens. Een onverbeterlijke, 79-jarige optimist. Steeds wakker aan den letterkundigen arbeid’, in: Het Laatste Nieuws, 28 juni 1940: 3.
17 ‘Naar de verplichte lichamelijke opvoeding. Nieuwe tijden, nieuwe formules’, in: Het Laatste Nieuws, 20 juni 1940: 5.
18 ‘Eet aardbeien’ (Kroniek van den dag), in: Het Laatste Nieuws, 22 juni 1940: 2.
19 ‘Een en ander over ons Voedsel. De vervanging van vet door koolhydraten’, in: Het Laatste Nieuws, 21 juni 1940: 6.
20 ‘Het Laatste Nieuws voor de Vrouw’, in: Het Laatste Nieuws, 23 juni 1940: 8.
21 Verklaring van hoofdredacteur Hadermann in 1971, vermeld in: Els De Bens, De Belgische dagbladpers onder Duitse censuur (1940-1944) (Antwerpen: Nederlandsche boekhandel, 1973) 382.
22 Verklaringen van Leo Schalckens als getuige op het proces-Het Laatste Nieuws (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, algemeen subdossier: PV van de zitting van 26 november 1945; La Libre Belgique, 27 november 1945: 2; Le Soir, 28 november 1945: 1-2).
23 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: PV van het verhoor van Jacques Vink als getuige op 10 januari 1945; ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, algemeen subdossier: PV van de zitting van 26 november 1945 (verklaringen van Joris Van Acker tijdens het verhoor van Jacques Vink als getuige).
24 Zie o.a. De Bens, De Belgische dagbladpers, 116-117; Jules Gérard-Libois en José Gotovitch, L’an 40. La Belgique occupée (Bruxelles: CRISP, 1971) 308. Van juni tot eind september 1940 werkt de pers met voorafgaande censuur.
25 ADVN, Archief Frans Van der Elst (BE ADVN AC164), nr. 71: P70. Dossier Albert Van den Berghe en het proces Het Laatste Nieuws, 1945-1947: ‘Nota voor Van den Berghe - Het Laatste Nieuws. A. Betreffende de hervatting van het werk in 1940 […]’, [najaar 1944].
26 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Mark Belloy: PV van het verhoor van Jacques Vink als getuige in de Philipsgebouwen op 15 september 1944.
27 ‘Suiker voor de confituren’ (Kroniek van den Dag), in: Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 2.
28 Citaten uit ‘Het Duitsche Legerbericht’, in: Het Laatste Nieuws, 23 en 25 juni 1940: 1.
29 Met uitzondering van de editie van 22 juni 1940.
30 ‘Het Fransche Legerbericht’, in: Het Laatste Nieuws, 20 juni 1940: 1 en 21 juni 1940: 1.
31 ‘Volgens de Fransche radioberichten is Lyon door Duitsche motortroepen bezet.’ (‘Lyon door Duitsche motortroepen bezet. Zij drongen langs de Rhone-kaaien de stad binnen’, in: Het Laatste Nieuws, 21 juni 1940: 1). Op o.a. 18, 23 en 27 juni citeren ook berichten afkomstig van DNB de ‘Fransche radio(berichten)’.
32 ‘De Voorwaarden voor den Wapenstilstand. Uit Engelsche bron verluidt: Het Duitsche leger zal de Westkust, evenals het gebied ten noorden van de lijn Tours-Genève bezet houden’, in: Het Laatste Nieuws, 25 juni 1940: 1.
33 ‘De voorwaarden voor den Fransch-Italiaanschen Wapenstilstand’, in: Het Laatste Nieuws, 27 juni 1940: 1.
34 ‘De Inlijving van Belgen en Franschen bij het Britsche Leger’, in: Het Laatste Nieuws, 26 juni 1940: 1.
35 ‘Twee Millioen Inwoners uit Parijs gevlucht. Het centrum als een doode stad’ (via DNB), in: Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 4.
36 ‘Britsche Luchtaanvallen op Keulen, Koblenz, Worms, Speyer. Verscheidene dooden in West-Duitschland’, in: Het Laatste Nieuws, 24 juni 1940: 3.
37 ‘Een Proklamatie van den Führer. Aan het Duitsche volk’, in: Het Laatste Nieuws, 27 juni 1940: 3.
38 Zie onder andere: Deskundig verslag door Nestor Eemans ter voorbereiding van het proces-Het Laatste Nieuws, 10 juni 1945 (in o.a. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws en Letterenhuis, Archief Mark Belloy, doos 10); ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Mark Belloy, nota van Mark Belloy bij het ‘Deskundig verslag’ van Nestor Eemans, [1945].
39 ‘Een scheuring in de “Regeering Pierlot”. De h. Marcel-Henri Jaspar in botsing met de andere leden’, in: Het Laatste Nieuws, 26 juni 1940: 2. De notatie is echter niet systematisch, op 29 en 30 juni 1940 bijvoorbeeld gebeuren vermeldingen van de regering-Pierlot zonder aanhalingstekens.
40 ‘Een historische Herinnering. De beschieting van Brussel in 1695’, ‘Tanger als internationaal Gebied. Een belangrijke stad op den drempel van den Atlantischen Oceaan en de Middellandsche Zee’, ‘De Geschiedenis van Corsica. Sinds eeuwen een twistappel’, ‘Nizza, de parel van de Azuren kust. Eeuwenlang heeft de strijd om het bezit van deze stad gewoed’, ‘Napoleons Ontschepingsplan in Engeland. Waarom het mislukte’, in: Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 2, 20 juni 1940: 3, 21 juni 1940: 3, 22 juni 1940: 3, 25 juni 1940: 3.
41 ‘Een nieuw Mengelwerk. Levensstormen’, in: Het Laatste Nieuws, 22 juni 1940: 1.
42 Diamanten en Paarlen (februari-april 1933), De Filmster (januari-maart 1934), Vergelding door Liefde (oktober-december 1934), Zijn Levenskameraad (april-mei 1935), De verstooten Dochter (mei-augustus 1936), Haar groote Strijd (oktober-december 1936), Verborgen Liefde (oktober-december 1938), De Vrouw van zijn Droomen (november-december 1939), U behoort mijn Hart! (februari-maart 1940).
43 Verklaringen van Leo Schalckens als getuige op het proces-Het Laatste Nieuws (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, algemeen subdossier: PV van de zitting van 26 november 1945; La Libre Belgique, 27 november 1945: 2).
44 Verklaringen van Joris Van Acker tijdens het verhoor van Leo Schalckens als getuige op het proces-Het Laatste Nieuws (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, algemeen subdossier: PV van de zitting van 26 november 1945).
45 Verklaringen van Jan Hadermann tijdens het verhoor van Leo Schalckens als getuige op het proces-Het Laatste Nieuws (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, algemeen subdossier: PV van de zitting van 26 november 1945).
46 Willy Auguste François Claeys (Maldegem, 12 juni 1904 - Chaumont-Gistoux, 18 februari 1990). Zie o.a. Liberas, Archief Julius Hoste jr. (archief nr. 161), nr. 1: Oorlogsdagboek, 7 oktober 1942; Belgisch Staatsblad, 10 juli 1947: 6674; Guido Fauconnier, ‘in memoriam: willy claeys’, in: Communicatie, 19 (1989-1990), nr. 4: 47; ‘Hartstilstand velt mediaonderzoeker Willy Claeys’, in: De Nieuwe Gazet, 19 februari 1990: 15: Presse-Publicité, nr. 33 (7 maart 1938): 28-29; Presse-Publicité, nr. 37 (7 mei 1938): 25 ;Christophe Sokal, ‘Le père du CIM est mort’, in: Le Soir, 20 februari 1990 (via lesoir.be, geraadpleegd 2.12.2025); Véronique Pouillard, La publicité en Belgique 1850-1975. Des courtiers aux agences internationales (Bruxelles: Académie Royale de Belgique, 2005) 159-161, 334, 341.
Deze Willy Claeys mag niet verward worden met naamgenoot Willy Claeys, journalist bij De Dag en Volk en Staat.
47 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: PV van het verhoor Joris Van Acker op 6 juni 1945.
48 CegeSoma, Documents de Willy A. Claeys concernant le repatriement de réfugiés de France (BE-A0547 / FICINV_0543), nr. 1: briefje met aantekeningen, [1940].
49 Archief Julius Hoste jr. (archief nr. 161), nr. 1: Oorlogsdagboek, 7 oktober 1942.
50 ‘De Finsche Letterkunde. Van Elias Lonnrot tot Sillanpaa’, in: Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 3.
51 Frans Demers, ‘Op Zwerftocht in Noord-Frankrijk. Herinneringen aan Duinkerken’, ‘Het vervolg van een klein oorlogsavontuur. De weg terug’ en ‘Het einde van een nutteloozen tocht. Van Sint-Idesbald terug naar Brussel’, in: Het Laatste Nieuws, 21 juni 1940: 2, 22 juni 1940: 3, en 23 juni 1940: 3.
52 ‘In Frankrijk vertelde men ons, dat de Belgische hoofdstad door de Duitschers helemaal vernield was geworden, maar dat de vijand nu definitief tot staan was gebracht.’ (Frans Demers, ‘Het vervolg van een klein oorlogsavontuur. De weg terug’, in: Het Laatste Nieuws, 22 juni 1940: 3).
53 J[ohn] S[acré], ‘Leni Riefenstahl en haar Werk. De vrouwelijke regisseur van de twee Olympiade-films’, in: Het Laatste Nieuws, 21 juni 1940: 8.
54 J[ohn] Sacré, ‘Staat en Cinematografie. Hoe de Rijksregeering het filmbedrijf opvat. Enkele grondbeginselen, vastgelegd door den Rijksminister van Propaganda’, in: Het Laatste Nieuws, 21 juni 1940: 8.
55 J[ohn] S[acré], ‘Eigen werk op de programma’s. Voor herleving van de Belgische filmproduktie’, in: Het Laatste Nieuws, 28 juni 1940: 8.
56 J[an] Hadermann, ‘Herleving van Zangtooneel en Muziek te Brussel. Met een artistiek en liefdadig doel’, in: Het Laatste Nieuws, 22 juni 1940: 2.
57 J. Hd. [Jan Hadermann], ‘Kunst en muziek te Brussel’, in: Het Laatste Nieuws, 23 juni 1940: 3.
58 J[an] Hadermann, ‘Herleving van Zangtooneel en Muziek te Brussel. Met een artistiek en liefdadig doel’, in: Het Laatste Nieuws, 22 juni 1940: 2.
59 Zie Sébastien Baudart, ‘HLN 1939-1945 | Beeld van een oorlogsredactie’ [in voorbereiding].
60 M[aurits] D[e] P[raetere], ‘De Werking van het Roode Kruis. Ten dienste van de gemeenschap / De Hulpdiensten van het Roode Kruis. Een uitgebreid arbeidsterrein’, in: Het Laatste Nieuws, 22 juni 1940: 1-2.
61 M[aurits] D[e] P[raetere], ‘Met genezen Belgische Gewonden uit Noord-Frankrijk terug. Waar veel nood en ellende werd geleden’, in: Het Laatste Nieuws, 26 juni 1940: 3.
62 M[aurits] D[e] P[raetere], ‘De Krijgsverrichtingen op het Westelijk Front. Hoe de doorbraak verliep in Nederland en in België. Verrassingen van de nieuwe strategie’, in: Het Laatste Nieuws, 24 juni 1940: 3.
63 M[aurits] D[e] P[raetere], ‘Het verloop van de krijgsverrichtingen. De Overweldiging van het Albertkanaal en de Doorbraak bij Sedan. Gebeurtenissen van beslissende beteekenis’, in: Het Laatste Nieuws, 27 juni 1940: 3.
64 M[aurits] D[e] P[raetere], ‘Illusie en werkelijkheid. Een afrekening met het verleden’, in: Het Laatste Nieuws, 25 juni 1940: 2.
65 M[aurits] D[e] P[raetere], ‘Illusie en werkelijkheid. Een afrekening met het verleden’, in: Het Laatste Nieuws, 25 juni 1940: 2.
66 Frans Demers, ‘De Vlaamsche Letterkunde in het huidige Tijdsverband. Een gesprek met Maurits Roelants, voorzitter van de Vereeniging van Letterkundigen’, in: Het Laatste Nieuws, 26 juni 1940: 8.
67 Maurice (of Maurits) Roelants (Gent, 19 december 1895 - Sint-Martens-Lennik, 25 april 1966). Zie o.a.
Raymond Vervliet en Ruben Mantels, ‘Roelants, Maurice’, in: encyclopedievlaamsebeweging.be, geraadpleegd 10.6.2025.
68 Frans Demers, ‘Het Vlaamsche Tooneelleven te Brussel. Verleden en toekomst’, in: Het Laatste Nieuws, 27 juni 1940: 3.
69 Jan Poot (Vilvoorde, 26 januari 1879 - Brussel, 23 februari 1942). Zie o.a. ‘Jan Poot’, in: nl.wikipedia.org, geraadpleegd 10.6.2026.
70 A[lbert Van den Berghe], ‘De Herleving van onze Nijverheden. Een vraagstuk van overwegend belang’, in: Het Laatste Nieuws, 28 juni 1940: 1-2.
71 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: afschrift van een brief van Cypriaan Verhavert aan Marcel Stijns, 30 september 1944.
72 Zie Sébastien Baudart, ‘HLN 1939-1945 | Beeld van een oorlogsredactie’ [in voorbereiding].
73 ‘Bericht aan onze abonnenten’, in: Het Laatste Nieuws, 19 juni 1940: 2.
75 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: afschrift van brief van Joris Van Acker aan von Esebeck, 15 juni 1940.
76 Tot 30 juni verschijnt er nog steeds één enkele editie per dag, telkens om 13 uur en gedateerd op de volgende dag.
77 ARA2, Archief Sekwester van Gruppe XII, Feind- und Judenvermögen (BE-A0545.462), nr. 3015: dossier Joris Van Acker/Het Laatste Nieuws: ‘Eroffnungsstatus’, rapport over het bedrijf door Joris Van Acker, 1 december 1940.
78 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: doorslag van nota ‘Protocol inzake bezoek “Het Laatste Nieuws” op 18 juni 1940’ door M. Rombouts, 18 juni 1940.
79 Lod[ewijk] Scheltjens, ‘Brief van Lodewijk Scheltjens. Een onverbeterlijke, 79-jarige optimist’, in: Het Laatste Nieuws, 28 juni 1940: 3.
80 L., ‘Leurders in de hoofdstad’ (Van hier en daar / Brussel), in: Het Laatste Nieuws, 25 juni 1940: 4.
81 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: doorslag van nota ‘Betreft betalingen voor privé rekening heer Hoste’ door M. Rombouts, 22 juni 1940.
82 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: doorslag van nota ‘Protocol inzake bezoek “Het Laatste Nieuws” op 24/6/40’ door M. Rombouts, 24 juni 1940.
83 249.921,85 frank van verkopers, 24.379,10 frank van adverteerders. In totaal 274.300,95 Belgische frank.
84 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, algemeen subdossier: PV van de zitting van 26 november 1945; ARA2, Archief Dienst van het Sequester. Dossiers vijanden, nr. 361: Dossier “Enn. 577. Het Laatste Nieuws”: expertiserapport door accountant Edmond Guyot, mei 1949.
85 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: afschrift van brief van Het Laatste Nieuws aan de Banque de Bruxelles i.v.m. het openen van een rekening Vink-Van Acker-Hereng, 24 juni 1940. Zie ook het chequeboekje in Liberas, Archief Jan Baptist Hereng (archief nr. 1847), nr. 3.
86 Vertaling van ‘dès que la situation le permettra, nous vous donnerons un ordre de transfert au nom du propriétaire réel des fonds.’
