De terugkeer van Jan Hadermann [23-24 mei]
Op de avond van 17 mei1 trekken de Duitsers Brussel binnen, twee dagen later duiken vluchtelingen die eerder richting kust trokken, er weer op. Nog enkele dagen later, op 23 of 24 mei, komt Jan Hadermann, redactiesecretaris en muziekjournalist van Het Laatste Nieuws én een vriend van Joris Van Acker, weer thuis in Brussel, na een vlucht naar Oostende en omzwervingen in Noord-Frankrijk.2 De veertigjarige Hadermann, die bij Julius Hoste bekendstaat als ‘pro-Engelsch’3, verneemt via zijn in Brussel gebleven gezin al snel wat er gaande is op de krant en vraagt aan Jacques Vink een vergadering te beleggen met redactieleden om het eventuele herverschijnen van Het Laatste Nieuws te bespreken.
Naar hij na de oorlog getuigt, treedt Hadermann op deze vergadering van 24 mei in café Hulstkamp4 op de Anspachlaan op als vertegenwoordiger van de redactieleden en laat hij aan Vink opmerken dat aan de publicatieplannen toch wat gevaren verbonden zijn. Hij vermeldt het voorbeeld van de bestraffing van collaborerende journalisten na de vorige oorlog, geeft aan geen zin te hebben om ‘de duitsche politiek te helpen’5 en vertelt dat hij tijdens de Eerste Wereldoorlog meehielp met het verspreiden van ‘vaderlandschlievende bladen’ zoals La Libre Belgique, De Vrije Stem en De Vlaamsche Wachter. Volgens Hadermann vindt Vink echter dat ‘gezien de snelle oorlogsgebeurtenissen’, de oorlog ‘praktisch [moet] als gedaan beschouwd worden’.6
In zijn memoires7 vertelt Willem Pelemans (onderwijzer, componist en muziekcriticus bij Het Laatste Nieuws), over de ‘pijnlijke vertwijfeling’ van zijn vriend Jan Hadermann tijdens deze periode. Zijn het Hadermanns gezin (hij en zijn echtgenote hebben drie jonge kinderen8), zijn ‘aanzienlijk journalistiek gezag, dat hij niet graag prijs [geeft]’ en het feit dat alle ambtenaren aan het werk blijven, die de doorslag geven, zoals Pelemans suggereert? Om welke redenen dan ook, uiteindelijk gaat Hadermann toch overstag om de herpublicatie van Het Laatste Nieuws te overwegen. Dat hij - in tegenstelling tot Van Acker - Duits kent9, is mooi meegenomen voor de contacten met de bezettende overheid.
De Anspachlaan anno 2025. Café Hulstkamp was gevestigd op nummer 74, van rechts geteld het derde gebouw van het huizenblok
Links: Jan Hadermann (Het Laatste Nieuws, 6 december 1941, p. 2). Rechts: Willem Pelemans in 1934.
Jan Hadermann
Jan Hadermann10 (° Boom, 16 januari 1900) groeit op in een kroostrijk (zijn ouders krijgen dertien kinderen) en muzikaal gezin. Zowel vader Edmond als verschillende kinderen bespelen een instrument, hijzelf leert viool, altviool en cello spelen. Hadermann wordt in 1922 voorzitter van de Boomse afdeling van het Willemsfonds, waar hij ook enkele jaren de muzikale afdeling, de Symfonie Peter Benoit, leidt. In de jaren 1919-1922, tijdens zijn studententijd, publiceert hij regelmatig gedichten in de Antwerpse krant De Schelde11. De dubbele ‘n’ in zijn familienaam is een getuige van de Elzassische oorsprong van de familie.
Hadermann komt op 1 april 1923 in dienst van Het Laatste Nieuws, eerst op de Antwerpse redactie, en vanaf eind jaren twintig op de centrale redactie in Brussel. Hij verhuist naar de hoofdstad en ontpopt zich tot de muziekredacteur van de krant, terwijl ook letteren en beeldende kunst op zijn aandacht kunnen rekenen. In de loop van de jaren dertig brengt hij het eveneens tot tweede redactiesecretaris van de krant, naast oudgediende August Woulff. Buiten Het Laatste Nieuws is Hadermann ook actief als voordrachtgever.
Hij is in 1940 lid van het LVV, het Willemsfonds (Brussel) en de Algemeene Belgische Persbond.
Het Algemeen Nieuws [21-25 mei]
Ondertussen beweegt er ook heel wat op enkele huisnummers verder van Het Laatste Nieuws op de Jacqmainlaan, bij uitgeverij De Standaard.12 Na een eerste bezoek van een Duitse officier op 21 mei en de rapportering door Victor Servranckx na de Kommandanturvergadering op 22 mei zijn ze ook daar goed op de hoogte van de Duitse verlangens. In de namiddag van 22 mei zijn ze uitgenodigd in het gebouw van La Nation Belge, waar ze komen luisteren naar ‘onderrichtingen’ van de Propaganda-Staffel over het herverschijnen van de pers. Daar krijgen ze te horen, luidt het na de oorlog, ‘dat zij moesten verschijnen of dat het blad door de duitschers zelf zou worden uitgegeven.’13 De Duitsers zelf hopen op een vrijwillige publicatie omdat dit meer vertrouwen zou opwekken bij de lezers.
Om het herverschijnen van De Standaard te begeleiden, stuurt Sonderführer Otto Merstedt zijn collega Nebeltau het veld in. Sonderfürher Nebeltau pakt het wat subtieler aan dan zijn collega Werner Sinn bij La Nation Belge. Bovendien onderhoudt hij, volgens Merstedt, door zijn eerdere literaire activiteiten bijzonder goede relaties met vooraanstaande Vlamingen.14 Nebeltau trekt naar Antwerpen voor onderhandelingen en komt, ook volgens Merstedt, terug met ‘een schriftelijk verklaarde bereidheid van de Vlamingen van deze [katholieke] partij(richting) om in het algemeen een bij Duitsland aanleunende politiek te voeren, met de bezetting mee te werken en als gevolg daarvan ook de Vlaamse kranten de oproep tot verschijnen te geven’.15
Nebeltau trekt echter niet alleen naar Antwerpen: hij wordt vergezeld door Jan Bernaerts16, een zestigjarige priester die al lang betrokken is bij De Standaard. Bernaerts is erg onder de indruk van de belangstelling die hij op het De Brouckèreplein voor West-Front en La Nation Belge ziet en vindt het volgens naoorlogse verklaringen ‘wenselijk dat een Katholiek Vlaamsch dagblad zou verschijnen’.17 In Antwerpen overleggen Nebeltau en Bernaerts ook met Arnold Hendrix18, vierenzeventigjarige apotheker en afgevaardigd beheerder19 van nv De Standaard. Deze geeft Bernaerts op 23 mei een brief20 mee voor boekhouder-onderdirecteur Prosper de Roy waarin hij toestemming geeft voor het herverschijnen van een krant, weliswaar onder strikte voorwaarden én aanmanend ‘tot groote voorzichtigheid’. Hij vraagt onder meer om enkele andere bestuurders te raadplegen en ervoor te zorgen dat er een strikte scheiding tussen redactionele artikels en berichten van de Duitse overheid is, eraan toevoegend dat ‘wanneer de redactie zich niet aan deze richtlijnen houdt’ ‘het drukken stilgelegd [moet] worden’. Hij geeft ook aan dat men best een nieuwe naam kiest. Aangezien de Duitsers enkel een bestaande naam willen goedkeuren, valt de keuze op Het Algemeen Nieuws, de titel van het algemene bijblad van Sportwereld, de sportkrant van de uitgeverij.
Nebeltau aanvaardt de voorwaarden van Hendrix, die op 24 mei zelf naar Brussel trekt. Onder meer door het Duitse ultimatum dat de krant vóór vrijdagavond 24 mei moet verschijnen, komt de krant er uiteindelijk erg snel. De Roy verzamelt nog snel enkele adviezen van prominenten21, maar in Brussel rolt - twee dagen na La Nation Belge - met het eerste nummer van Het Algemeen Nieuws nu ook een Vlaamse krant opnieuw van de persen. Het op 25 mei22 gedateerde nummer verschijnt op vier pagina’s en op klein formaat. Het blad staat onder leiding van afgevaardigd beheerder Hendrix en de tot voorlopig hoofdredacteur bevorderde Alfons Martens, die tot dan hoofdredacteur was van Ons Volk, het gezinsweekblad van de Standaardgroep. Enkele vooroorlogse redacteurs van de uitgeverij gaan onmiddellijk opnieuw aan de slag.
Met Het Algemeen Nieuws zet de uitgeverij vooral de traditie van haar succesvolle ‘volksdagblad’ Het Nieuwsblad voort, al wordt dat niet expliciet vermeld in dit eerste nummer, dat als ‘Eerste jaargang. - Nr. 1’ verschijnt. Vertrouwde lezers kunnen wel het vermelde redactieadres op de Emile Jacqmainlaan 127 herkennen. Het ‘woord aan den lezer’ verklaart in grote letters zich ‘uitsluitend ten dienste van ons volk’ te schikken naar het verzoek van burgemeester Joseph Vandemeulebroek van 20 mei om de ‘handelszaken’ opnieuw op te starten, en verwijst onder andere naar de gedachte ‘onze Vlaamsche mensen den troost en den steun van een eigen blad niet langer te mogen onthouden’.
Voorpagina van het eerste nummer van Het Algemeen Nieuws (25 mei 1940 - Collectie Universiteitsbibliotheek UGent BIB.J.000958).
Vandemeulebroek (Het Algemeen Nieuws, 25 mei 1940, p. 1. - Collectie Universiteitsbibliotheek UGent) BIB.J.000958).
‘Ik was elf jaar, maar ik herinner mij zeer levendig hoe de eerste nummers van Het Algemeen Nieuws werden begroet in het Brabantse dorp waar ik woonde. Sinds enkele dagen waren de bange, door de Blitzkrieg totaal in de war gebrachte mensen zonder nieuws over wat er allemaal omging. Toen eindelijk een verkoper opdaagde met het onooglijke blaadje op half formaat, dat duidelijk als een noodkrant in mekaar was gestoken, liep iedereen er op af. De bladen werden de man uit de handen gerukt.’23
(Gaston Durnez, journalist en auteur van een geschiedenis van De Standaard, 1985)
Als eerste Belgische oorlogskrant die niet door de Duitsers zelf uitgegeven wordt, krijgt Het Algemeen Nieuws de primeur van de nieuwe Duitse censuurregeling. Een dag voor het herverschijnen krijgt ze vanuit de Duitse militaire overheid een reeks richtlijnen24, waaronder een verbod om artikels of andere berichten op te nemen die het Duits aanzien of de Duitse politiek kunnen schaden, een verbod op berichten over krijgsverrichtingen en verkeer en een verbod op het opnemen van informatie uit Duitsvijandige bronnen. Het officiële ‘Wehrmachtbericht’ moet dan weer, net als de officiële berichten van de Duitse militaire overheid en administratie, verplicht gepubliceerd worden. Daarnaast mag de krant onder andere ook geen advertenties in cijferschrift opnemen.
Het is allemaal een delicate evenwichtsoefening en levert kranten op waarin onder andere legerberichten vanuit Duits perspectief, Duitse verordeningen, DNB-persberichten, kaarten van het oorlogsfront, berichten aan de bevolking van burgemeester Vandemeulebroek, sfeerverslagen en berichten over rantsoenering opduiken naast niet-actualiteitsgebonden reportages, het feuilleton en diverse praktische, historische en andere weetjes die vooral als bladvulling lijken te dienen. In vergelijking met La Nation Belge valt op dat de redactie van Het Algemeen Nieuws zelf geen anti-Engelse en pro-Duitse artikels aflevert, wat een impact heeft op de perceptie van de krant. De eerder vermelde ‘specialen verslaggever’ van de Nederlandse krant Het Vaderland, die op 10 juni in een artikel25 over België La Nation Belge ‘zeer fascistisch en 100 percent Duitsch’ noemt, beschrijft Het Algemeen Nieuws als ‘zuiver informatorisch’.
Voorpagina van het derde nummer van Het Algemeen Nieuws (28 mei 1940. Collectie Universiteitsbibliotheek UGent BIB.J.000958).
Een plek op de krantenmarkt en kijken naar Nederland [25 mei]
De publicatie van Het Algemeen Nieuws betekent voor Het Laatste Nieuws het definitieve zetje om door te zetten met de herverschijningsplannen.26 De Standaard en Het Nieuwsblad waren vóór de oorlog immers goed voor een gezamenlijke oplage van 100.000 à 125.00027 exemplaren. Het opduiken van Het Algemeen Nieuws, dat ondanks de ideologische verschillen toch als een concurrent gezien wordt, maakt duidelijk dat nog lang wachten vanuit marktoogpunt geen goede zaak zou zijn. Het succes van de nieuwe krant bevestigt dit: terwijl het eerste nummer volgens het verslag van Merstedt op 18.00028 exemplaren verschijnt, haalt Het Algemeen Nieuws snel de kaap van 100.000 exemplaren. Volgens een rapportering van de Propaganda-Abteilung zou de oplage tijdens de periode dat ze in Brussel als enige Vlaamse krant verschijnt, zelfs tot 400.00029 exemplaren stijgen.
Zowel het verschijnen als het daaropvolgende succes van La Nation Belge en Het Algemeen Nieuws prikkelen de commerciële ingesteldheid van Vink sterk. Volgens een naoorlogse getuigenis van Van Acker wordt hij er zelfs ‘zeer verontrust’30 over. Hoewel Vink via verschillende journalisten het standpunt van Hoste over het niet verschijnen onder Duitse censuur kent, hanteert hij vanuit zijn positie van afgevaardigd beheerder van Philips in de eerste plaats een economische logica. Een bedrijf moet draaien, de marktpositie moet worden beschermd, de infrastructuur gered, de werkgelegenheid gegarandeerd. De kleine 400.000 frank die hij en Van Acker op 15 mei van Jan Hereng kregen, dekt31 nog geen maand loon voor het voltallige personeel. Zelfs met de 1,3 miljoen die Hoste oorspronkelijk aan Hereng overhandigde, maar waar Vink en Van Acker niet aan kunnen, kan er aan de werknemers minder dan drie maanden loon uitbetaald worden. Bovendien gaat het leven verder, en gaat iedereen, inclusief de overheidsadministraties, opnieuw aan het werk, zoals Vink na de oorlog32 aangeeft. Hostes oudste dochter Elisabeth maakt decennia later een interessante vergelijking over Vinks houding: ‘voor hem moest de fabriek blijven draaien, onder welke omstandigheden ook. Hij zag niet in dat een krant geen gloeilamp was.’33
Een extra factor die Vink naar eigen zeggen overtuigt om het erop te wagen, is de situatie in Nederland.34 Tijdens een bezoek35 aan de Philipsvestiging in Eindhoven bestudeert hij de situatie van de pers ter plaatse en merkt hij dat ‘de bladen er normaal [verschijnen], met een normale redactie zooals vóór de invasie’36 en zonder censuur, een argument dat hij ook gebruikt tegenover het personeel van Het Laatste Nieuws. De Nederlandse pers37 is na de Duitse invasie inderdaad veel minder verstoord geweest dan de Belgische, er is ook geen sprake van een massale persvlucht zoals in België. Op korte onderbrekingen na, gaat de publicatie van veel kranten gewoon door, en in de eerste weken na de Nederlandse capitulatie van 15 mei genieten de Nederlandse kranten (bij wijze van Duits charmeoffensief) effectief van een relatieve vrijheid, zonder voorcensuur, maar met enkele verbodsbepalingen en verplichtingen, en met de verwachting dat journalisten en uitgevers zich loyaal gedragen.
Een nota38 van Vink geeft inzicht in de gegevens die hij verzamelde over de Nederlandse situatie: de tekst van de Duitse persverordening van 17 mei voor de Nederlandse provincie Noord-Brabant vult hij aan met informatie die hij zelf vergaarde. Uit de verordening blijkt onder andere dat de kranten in Noord-Brabant verplicht zijn de berichten ‘van het Opperkommando van de Duitsche Weermacht en alle overige tagesmeldingen, welke zij […] ontvangen op een vooraanstaande plaats te brengen.’ Daarnaast mogen ze niets publiceren wat nadelig kan zijn voor de Duitse ‘Weermacht’ of het Duitse volk, moeten ze zich naast de Duitse persberichten beperken tot ‘onderhoudende en leerzame artikelen’ en advertenties en moeten van elk nummer drie exemplaren zo snel mogelijk aan de Feldkommandantur bezorgd worden. De extra inlichtingen van Vink vermelden daarnaast nog ‘een verbod om uit Engelsche of Fransche bron te citeeren’, het afschaffen van een eerder ingestelde voorcensuur, een verbod om over het Nederlandse koningshuis te berichten, ‘geen verplichting bepaalde artikelen op te nemen’, ‘geen bezwaar over godsdienst te schrijven’ en het feit dat de kranten ‘van hun nationaal gevoel blijk [mogen] geven.’
Naast Nederland laat Vink door zijn diensten bij Philips ook onderzoeken hoe het in Luik en andere Belgische steden met de pers gesteld is. Ook in de rest van het land zijn kranten immers opnieuw aan het opstarten39 : in Luik verschijnt vanaf 25 mei La Légia op de persen van La Meuse, in Gent verschijnen niet veel later Het Volk (28 mei), Vooruit (29 mei) en De Gentenaar (30 mei) opnieuw, in Henegouwen de Journal de Charleroi (6 juni), terwijl op 30 mei ook Le Journal de Verviers van de persen rolt.
Jacques Vink (Het Laatste Nieuws, 9 april 1938, p. 3).
Onderhandelingen over Het Laatste Nieuws [25-26 mei]
Op 25 mei ontvangt Sonderführer Merstedt - die ondertussen ook een rol speelde in het heropenen van ‘enkele tientallen cinemazalen in Brussel’40 - een door Jacques Vink geleide delegatie van Het Laatste Nieuws in hotel-café-restaurant Canterbury41 (net als De Standaard vlakbij Het Laatste Nieuws in de Jacqmainlaan gelegen). Hij bevestigt er de voorwaarden die de Duitse persofficier Sonderführer Mayaux enkele dagen eerder naar voren schoof.42 ‘Hij wenscht Belgische bladen te zien verschijnen en geen Duitsche of pro-Duitsche, zooals de “Nation Belge”’, wordt er aan de kant van Het Laatste Nieuws genotuleerd.43 De delegatie van haar kant legt Merstedt enkele problemen voor: de afwezigheid van een deel van het personeel (een kwestie die ze hopen te kunnen oplossen), het probleem van de distributie van de krant (ze vragen minstens drie vrachtwagens van drie ton en de nodige benzine om Brussel, Aalst, Gent, Mechelen, Antwerpen en Leuven te bedienen, aangezien de uitgave van enkel een Brusselse editie verlieslatend zou zijn), én het feit dat Het Laatste Nieuws de grootst mogelijke redactionele vrijheid wenst.
In een ontwerpbrief ter attentie van Merstedt die Vink de volgende dag opstelt44 - het is onduidelijk of hij effectief verstuurd is - geeft Vink zijn eigen versie van wat mondeling overeengekomen is. Zo zal de Duitse overheid geen redacteurs aan de krant opdringen en zal ze zich op geen enkele manier moeien in de exploitatie en administratie van de krant. Daarnaast zal de publicatie van geen enkele tekst of artikel opgelegd worden ‘met uitzondering van de communiqués en ordonnanties die verband houden met de bezetting van België’ (al houdt de leiding van de krant zich het recht voor om geen communiqués te publiceren die haar ‘contraires à notre devoir envers la patrie’ lijken) én zal Het Laatste Nieuws ‘volledige vrijheid’ krijgen om nieuws uit kranten van neutrale en niet-oorlogvoerende over te nemen. Van haar kant toont de leiding zich op Duitse vraag bereid ‘geen enkel nieuwsbericht te publiceren dat het Reich kan schaden of waarvan de publicatie verboden zou geweest zijn door de Duitse militaire administratie’.45
Op te merken valt dat Vink in deze ontwerpbrief ook duidelijk aangeeft dat de ‘directie’ van Het Laatste Nieuws de beslissing om de herpublicatie van de krant voor te bereiden, genomen heeft op basis van het bericht aan de bevolking door burgemeester Vandemeulebroek op 20 mei. In dat bericht, dat ook Het Algemeen Nieuws in haar eerste nummer aanhaalde als reden om te verschijnen, vroeg de burgemeester immers de medewerking van alle bedrijven om zo snel mogelijk te heropenen en een maximum aan personeel tewerk te stellen. Zonder het expliciet te vermelden, geeft Vink aan dat hij en de krant deze stappen niet zetten om aan de wensen van de Duitse bezetter te voldoen.
Wanneer men de rapportering aan beide kanten vergelijkt, lijkt er bij de onderhandelingen tussen Merstedt en Het Laatste Nieuws wel wat ruis op de lijn te zitten. In zijn eigen verslag schrijft Merstedt dat hij onderhandelde met een redacteur en de ‘Geschäftsführer‘ (te vertalen als bedrijfsleider, directeur of zaakvoerder), terwijl noch Vink noch Van Acker gemandateerd zijn om Het Laatste Nieuws als bedrijf te vertegenwoordigen. Hij geeft ook mee dat hij de delegatie van Het Laatste Nieuws aanbevolen heeft om een aanvraag in te dienen, maar zelf bepleit hij in zijn verslag de afwijzing daarvan op grond van ‘het eerdere politieke gedrag van de krant’ (hij noemt Het Laatste Nieuws een ‘anti-Duitse liberale krant‘) en het feit dat Julius Hoste (‘een van de belangrijkste drijvende krachten tegen Duitsland’) de enige eigenaar is.46
Jacques Vink, (Het Laatste Nieuws, 11 december 1932, p. 3).
Afschrift (fragment) naar het ‘Tätigkeitsbericht des Sonderführer Dr. Otto Merstedt über die Zeit des Einsatzes von 10.-25.Mai 1940’ (fotokopie van origineel, bewaard in Letterenhuis, Archief Gaston Durnez, doos 101 (door Durnez gefotokopieerd uit het toenmalige NCWO II (nu Cegesoma), ref. Propaganda Abteilung Belgien, II)).
Start van een consultatieronde [23-26 mei]
Toen Van Acker op 22 mei van persofficier Mayaux de vraag kreeg om Het Laatste Nieuws opnieuw op te starten en Vink daarover inlichtte, besloot deze laatste over te gaan tot een consultatieronde van prominenten. In het land gebleven prominenten47weliswaar, want bij de hogere kringen is het percentage vluchters nog groter dan bij de rest van de bevolking. Vink en Van Acker staan voor deze consultatieronde echter niet alleen. Op 23 mei hebben ze een onderhoud met Marie Huyghe, ook wel bekend als ‘madame Duplat’, de eigenares van Het Nieuws van den Dag.48 Bij zijn verkenning van het veld vernam Van Acker immers dat na de Standaardgroep nu ook Het Nieuws van den Dag zou overwegen om te herverschijnen.
De net als Het Laatste Nieuws en De Standaard in Brussel (in de Zandstraat) gevestigde katholieke volkskrant verschijnt sinds 1885 en is, ook weer ondanks de ideologische verschillen, een van de rechtstreekse concurrenten van Het Laatste Nieuws. Al staan hun oplages niet echt in verhouding: terwijl Het Laatste Nieuws op het einde van de jaren dertig gemiddeld 285.000 exemplaren haalde, moest Het Nieuws van den Dag het met maximaal 125.000 exemplaren (en een veel kleinere redactie) doen.
Marie Duplat-Huyghe, dochter van Het Nieuws van den Dag-stichter Jan Huyghe, staat bij het uitbreken van de oorlog samen met haar zoon Jan Duplat aan het hoofd van deze krant. Maar wanneer de uitnodiging voor de Kommandanturvergadering van 22 mei aankomt, is Jan Duplat niet in het land. Hij is sinds 14 mei met zijn gezin naar Frankrijk gevlucht en keert pas later, op 12 juli 1940 terug. Moeder Duplat-Huyghe besluit zich in de verdere verkenningen en onderhandelingen te laten vertegenwoordigen door haar zevenenvijftigjarige echtgenoot Georges Duplat49, jurist en ex-journalist, in 1919 kortstondig katholiek volksvertegenwoordiger en begin jaren 1920 ook katholiek gemeenteraadslid van Brussel. Als advocaat was hij van 1912 tot 1914 voorzitter van het Vlaams Pleitgenootschap van de Brusselse Balie. Duplat heeft ook ervaring met persrecht: in 1908 publiceerde hij een lijvig en ook in het buitenland50 opgemerkt boek51 over de juridische aspecten van het krantenbedrijf.
De echte start van de consultatieronde brengt een delegatie van Het Laatste Nieuws (onder wie zeker Vink en Van Acker) op 26 mei naar Joseph Vandemeulebroek. De burgemeester heeft geen band met de krant, maar kent Julius Hoste goed52 en heeft vooral een waarschuwende boodschap. Volgens de overlevering zegt Vandemeulebroek immers: ‘Weest voorzichtig: als wij eenmaal een vinger in de machine hebben, zullen wij onweerstaanbaar worden meegesleept’.53 Volgens Vink, zoals hij na de oorlog vertelt, kan de burgemeester zich echter wel vinden in het raadplegen van Paul Veldekens, stafhouder bij de balie van het Hof van Cassatie.
Het openen van de brandkasten [27-28 mei]
Al snel duikt bij Het Laatste Nieuws nog een bijkomend probleem op. Noch Vink, noch Van Acker, noch andere in Brussel aanwezige medewerkers hebben een volmacht op de bankrekeningen van de krant. De enige twee medewerkers die, naast Julius Hoste zelf, aan het geld van de krant kunnen, zijn administratief directeur Cyriel Baeyens en hoofdboekhouder Jan Hereng. En zij zitten net als Hoste in Frankrijk.
Vink besluit dan maar opdracht te geven om de brandkasten in het kantoor van hoofdboekhouder Hereng te openen54, wat op maandag 27 mei effectief gebeurt in aanwezigheid van hemzelf, Van Acker, hoofdboekhouder Rombouts55 van Philips, en Daniel Van der Putten56, chef van de administratieve diensten bij Philips. Al gaat het bij een van de brandkasten niet om openen, maar om openbreken. Rombouts stelt een overzicht57 van de inhoud van de verschillende brandkasten op: voor meer dan 130.000 frank contant geld - waarvan na correctie (aftrek van de bedragen in enveloppen bestemd voor specifieke personen) nog 124.423,45 frank overblijft - en fiscale zegels en postzegels met een gezamenlijke waarde van bijna 24.000 frank.
Een balans58 van een dag later, 28 mei, geeft aan dat er van de 120.350 frank die Jan Hereng op 15 mei bij Vink en het driemanschap Van Acker-Beckers-De Ruyter achterliet, na aftrek van diverse vanaf 16 mei gemaakte onkosten nog 115.069 frank overblijft, waarvan 100.000 bij Vink. De betrokkenen besluiten ‘voorloopig alle geldwaarden in één kas onder te brengen, waarvoor den heer Van Acker verantwoordelijk zou zijn’.59 Al blijkt dit relatief: van het bedrag uit de brandkasten blijft slechts 24.423,45 frank ter plaatse60, de overige 100.000 frank61 gaat mee met Vink.
In het rapport62 dat Rombouts op 30 mei over de operatie opstelt, blijkt in welke richting de machtsverhoudingen op Het Laatste Nieuws evolueren. Rombouts keert op 28, 29 en 30 mei nog terug naar de kantoren van de krant63 ‘om enkele details te bespreken’. Daarbij wordt in eerste instantie ‘besloten de hoofdboekhouding en de privépapieren van den heer Hoste’ aan Rombouts ‘toe te vertrouwen, om te vermijden dat het nog aanwezige personeel inzage hiervan zou krijgen.’
Aangezien op 30 mei Victor Hereng (medewerker van de dienst boekhouding, binnen het bedrijf aangeduid als Hereng jr.) aanwezig is, en deze volgens Van Acker op ‘het volle vertrouwen van den heer Hoste’ kon rekenen, besluit Rombouts de hoofdboekhouding dan toch niet mee te nemen. Hij bergt ze op ‘in een brandkast bij H.L.N.’, maar houdt de sleutel daarvan zelf bij. Hereng jr. krijgt wel een afschrift van wat er uit de brandkasten gehaald is. Rombouts geeft hem ook de opdracht ‘de privépapieren van den heer Hoste te verzamelen en een pakje hiervan te maken’ om het hem daarna te bezorgen. Daarnaast is het ook de bedoeling dat Hereng jr. het kasbeheer van Van Acker zou overnemen.
De frontlijnen in mei 1940 (Het Laatste Nieuws, 30 juni 1940, p. 3).
Het Belgische leger capituleert [28 mei]
Ondertussen vindt koning Leopold III als opperbevelhebber van het Belgische leger dat het genoeg geweest is.64 Er is, zoals het hoort, weerstand geboden tegen de Duitse inval, maar de toestand van zijn ingesloten leger is onhoudbaar. In de namiddag van 27 mei beslist hij om te capituleren, de daaropvolgende nacht gaat de onvoorwaardelijke overgave van het Belgische leger officieel in. In een bericht aan zijn manschappen op 28 mei verklaart de koning niet enkel dat het leger ‘zijn plicht tot het uiterste heeft vervuld’, maar raadt hij hen ook aan zich ‘niet te laten ontmoedigen’ en zich ‘waardig te gedragen’. Hij geeft ook aan dat hij over hun lot en dat van hun families zal waken en hij rondt af met de multi-interpreteerbare formule ‘Morgen zullen wij aan het werk gaan met den rotsvasten wil het Vaderland uit zijn puin te doen herrijzen.’65
Hoewel de meningen verdeeld zijn, reageert de Belgische bevolking over het algemeen vrij positief en opgelucht op het nieuws van de capitulatie, die het oorlogsgeweld eindelijk doet ophouden (het Duitse leger lijkt immers onoverwinnelijk), en zelfs op Leopolds beslissing om niet te vluchten maar in België te blijven. De bezetter ondersteunt deze houding onder andere via La Nation Belge. ‘Le journal de propagande allemande publié sous le titre de la Nation Belge célèbre en caractères d’affiche la louange du souverain’66, schrijft Paul Struye in zijn dagboek, er ook nog het woord ‘pénible’ aan toevoegend. De Belgen in Frankrijk, waar de Belgische parlementsleden en journalisten zich achter de regering-Pierlot en haar verzet tegen Leopold III scharen, lijken ondertussen in een andere realiteit te leven.
De tol van de zogenaamde Achttiendaagse Veldtocht is zwaar, al vallen de cijfers relatief gezien nog mee ten opzichte van de totale Belgische bevolking en de legersterkte van meer dan 600.000 manschappen, én in vergelijking met de geruchten67 die begin juni de ronde doen. Tussen 10 en 28 mei vallen 6.500 burgerslachtoffers en sneuvelen minstens 6.700 militairen. Een van hen is sergeant Frans Meire, in het burgerleven redacteur bij Het Laatste Nieuws en theaterauteur. Hij sneuvelt in Meulebeke in de namiddag van 27 mei, net voor de capitulatie, maar het duurt nog even voor dat nieuws zijn collega’s van de krant bereikt.68
Voor een deel van de Belgische gemobiliseerden betekent de capitulatie een terugkeer naar het burgerleven. Hoewel in principe het hele Belgische leger krijgsgevangen is, kunnen de Duitsers de situatie logistiek niet aan en maken sommige Belgische militairen van de chaos gebruik om zich uit de voeten te maken. Al snel bereiken sommigen Brussel. Wie nog in een Belgisch doorgangskamp verblijft, kan mogelijk snel genieten van Hitlers richtlijnen van begin juni om Vlaamse niet-beroepsmilitairen vrij te laten. Zij keren, op eigen kracht of in georganiseerde colonnes of transporten, terug naar hun woonplaatsen. Maar ruim 200.000 door de Wehrmacht krijgsgevangen genomen Belgische militairen hebben minder geluk en belanden voor korte69 of langere tijd in krijgsgevangenkampen in Duitsland. Het Laatste Nieuws-redacteurs70 Henri Degrave en René Wellens zitten beiden vast tot augustus 1940, Leo Verhoeven komt pas vrij in januari 1941.
Leo Verhoeven en Henri Degrave in 1942.
Het Algemeen Nieuws van 30 mei 1940. (Collectie Universiteitsbibliotheek UGent BIB.J.000958).
Het bericht van koning Leopold III aan zijn leger op 28 mei 1940 (Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940, p. 3).
![Het graf van Frans Meire en twee andere gesneuvelde soldaten in Meulebeke, [juni-juli 1940]](data:image/svg+xml;charset=utf8,%3Csvg xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%20width='749'%20height='1244'%20viewBox='0%200%20749%201244'%20%3E%3C/svg%3E)
![Het graf van Frans Meire en twee andere gesneuvelde soldaten in Meulebeke, [juni-juli 1940]](/sites/default/files/2026-03/afb_545_LS_Reeks_HLN_10_1939-1945_6_De_krantenmarkt_geld_personeel_enz.jpg)
Het graf van Frans Meire en twee andere gesneuvelde soldaten in Meulebeke, [juni-juli 1940] (Het Laatste Nieuws, 10 juli 1940, p. 8).
Extra gesprekken met het personeel [27-31 mei]
Op 24 mei sprak Jacques Vink in café Hulstkamp al met een groepje medewerkers van Het Laatste Nieuws, maar van 27 mei - de dag waarop ook de brandkasten worden geopend - tot 31 mei schakelen de contacten met het personeel een versnelling hoger.71 Vink, van wie de personeelsleden weten dat zijn zoon Frans verloofd is met Hostes oudste dochter Elisabeth, maakt herhaaldelijk duidelijk dat hij het de beste oplossing vindt dat iedereen opnieuw aan het werk zou gaan. Hij argumenteert dat Julius Hoste misschien verklaard heeft niet onder Duitse censuur te willen verschijnen, maar dat de situatie niet te vergelijken is met de ervaring van 1914-1918, dat de omstandigheden - vooral na de Belgische capitulatie van 28 mei - gewijzigd zijn en dat Hoste in deze omstandigheden hetzelfde zou doen: proberen te verschijnen.
In die week dagen op Het Laatste Nieuws regelmatig redacteurs op, gedemobiliseerd of teruggekeerd na een vlucht naar en door Frankrijk:72 Jan Hadermann was reeds aanwezig sinds 23 of 24 mei, Albert Van den Berghe was terug in Brussel in de laatste week van mei, Marcel Patteet en Lode Vanhaelst op 31 mei, Hendrik Van de Putte op 1 juni en Leo Schalckens begin juni.
Volgens de naoorlogse getuigenissen73 van Albert Van den Berghe, verklaart Vink tijdens de voorbereidingsfase herhaaldelijk aan de redacteurs dat hij verwacht dat Hoste zal terugkomen (hij zou dan zelf kunnen beslissen wat er moet gebeuren) en dat Hoste hem vóór diens vertrek opgedragen had om ‘een oog in het zeil te houden’.74
![Julius Hoste, [1936-1938]](/sites/default/files/2026-03/afb_203_LS_Reeks_HLN_10_1939-1945_6_De_krantenmarkt_geld_personeel_enz.jpg)
Albert Van den Berghe
Albert Van den Berghe75 (° Gent, 12 november 1899) begint op 26 mei 1930 op Het Laatste Nieuws als administratief medewerker. In 1931 maakt hij de overstap naar de redactie. Tijdens de jaren dertig verzorgt hij voor de krant de parlementaire rubriek, schrijft hij recensies en andere artikels voor de filmrubriek en occasioneel ook voor de rubriek ‘Kunst en Letteren’. Daarnaast maakt hij diverse reportages en is hij naast de krant ook actief als voordrachtgever.
Van den Berghe is in 1940 lid van het LVV, het Willemsfonds (Brussel) en de Algemeene Belgische Persbond.
Vervolg van de consultatieronde [29 mei]
Na burgemeester Vandemeulebroek op 26 mei, krijgt op 29 mei76 graaf Maurice Lippens77 op zijn beurt bezoek van Vink, deze keer vergezeld door Hadermann. De 64-jarige Lippens is zakenman en advocaat, liberaal politicus met een stevige stamboom78 (hij is de zoon van een Lippens én een de Kerchove de Dentergem), was eerder burgemeester van Moerbeke-Waas (1906-1919, 1927-1938), gouverneur van Oost-Vlaanderen, gouverneur-generaal van Belgisch Congo (1921-1923) en senator (1925-1939, waarvan 1934-1936 als Senaatsvoorzitter), bekleedde tussen 1927 en 1934 verschillende ministerposten en is sinds 1934 minister van Staat. In mei 1940 bekleedt Lippens geen politieke mandaten meer, maar achter de schermen blijft de invloed van deze vertrouweling van koning Leopold III - en voorstander van een versterking van regering en koningschap - niet te onderschatten. Rond deze tijd voert Lippens zelf een informatieronde bij vooraanstaande politici en andere prominente figuren om een beweging rond de koning te creëren, waaruit enkele weken later een denktank over de toekomst van het land voortkomt. Hoewel hij, in tegenstelling tot Julius Hoste, tot de rechterflank van de Liberale Partij behoort, kennen Lippens en Hoste elkaar goed.
Volgens het verslag van de delegatie van Het Laatste Nieuws, spoort Lippens die dag Vink en Hadermann ‘eveneens aan tot de grootste voorzichtigheid en geeft [hij] den raad, zelf geen initiatieven te nemen tot het laten verschijnen van het blad.’ Een publicatie uitsluiten doet Lippens niet, maar na het inkijken van de voorlopige persstatuten die Vink, Hadermann en Van Acker79 op basis van de onderhandelingen met Sonderführer Merstedt uitwerkten, geeft hij aan ‘dat het strijdig zou zijn met de opvattingen van den h. Hoste, het blad te laten verschijnen onder den titel “Het Laatste Nieuws”.’80
Ook bezoeken aan andere prominenten brengen voorlopig niet meer steun. Een delegatie brengt diezelfde 29 mei ook een bezoek aan Paul Tschoffen81 (°1878), een Luikse zakenadvocaat (die veel tijd in Brussel doorbrengt) alsook een voormalig katholiek minister en parlementslid.82 Sinds 19 mei woont hij - samen met enkele zwaargewichten uit de financiële wereld - de vergaderingen bij van het zogenaamde Galopincomité, dat de Belgische economie door de Duitse bezetting probeert te loodsen. Tschoffen consulteert op zijn beurt een vijftal vrienden, maar ook daar is weinig animo. Zowel Tschoffen als vier van de geraadpleegden zijn, volgens het verslag van Het Laatste Nieuws, ‘van meening dat het ongewenscht is in de huidige omstandigheden, op grond van dit statuut te verschijnen’.83 Ook nog op 29 mei heeft een gemengde delegatie van Het Laatste Nieuws en Het Nieuws van de Dag een onderhoud met een verder niet geïdentificeerde Colson. Waarschijnlijk gaat het om Louis Colson, gewezen secretaris-generaal van Economische Zaken, die ook de schoonvader84 is van Jan Duplat, de zoon van Georges Duplat. Colson ‘maant ten zeerste aan tot bedachtzaamheid’85, meldt het verslag. Op een niet gespecifieerde datum is er volgens een naoorlogse getuigenis86 van Georges Duplat ook contact met Jean-François Vossen, secretaris-generaal van Binnenlandse Zaken.
Ondertussen worden twee redacteurs van Het Laatste Nieuws ongeduldig. Jos Buyse en Frans Beckers (een van de drie comitéleden aan wie hoofdboekhouder Hereng op 15 mei bevoegdheden delegeerde) vinden dat Het Laatste Nieuws te veel tijd verliest en proberen op eigen beweging contact te leggen met Merstedt.87
Links: Frans Beckers (Het Laatste Nieuws, 21 februari 1939, p. 16). Rechts: Jos Buyse (Het Laatste Nieuws, 22 mei 1941, p. 2).
Het ontwerp van persstatuten [31 mei]
Op 31 mei bezorgt Jacques Vink de voorlopige persstatuten, die hij samen met Van Acker en Hadermann uitwerkte, aan mevrouw Duplat88, met in bijlage zijn eerder vermelde nota over Nederland en enkele Nederlandse kranten ter illustratie. Hij vermeldt erbij dat, volgens inlichtingen die hij in Nederland inwon, deze ontwerpstatuten daar ‘door het Duitsch opperkommando’ aanvaard zouden kunnen worden.
Bij wijze van inleiding openen Vink, Van Acker en Hadermann hun werkstuk met enkele vaststellingen: enerzijds wenst de Duitse overheid de herneming van het economisch leven met een maximum aan personeel, en verklaart ze zich niet te willen moeien in de Belgische binnenlandse politiek; anderzijds wil de pers haar kranten niet langer aan haar lezers ontzeggen, maar wel op voorwaarde ‘qu’elle jouisse de toute la liberté compatible avec son désir respectable de ne léser en aucune façon les intérêts de sa Patrie.’ Zes punten moeten de relatie tussen pers en bezettingsbestuur uitklaren. Wanneer men de verschillende teksten naast elkaar legt, is het vrij duidelijk dat zowel de Noord-Brabantse situatie, de extra ingewonnen Nederlandse inlichtingen als de onderhandelingen met Merstedt (en in het verlengde daarvan, de opgestelde ontwerpbrief van Vink aan Merstedt) de inspiratiebronnen voor deze ontwerpstatuten zijn.
Het eerste punt bepaalt dat de Duitse overheid zich op geen enkele manier zal moeien met de administratie en uitbating van de kranten, wat impliceert dat de directies zelf hun redacteurs mogen aanduiden, én dat de Duitse overheid geen enkele tekst zal opleggen met uitzondering van persberichten en officiële ordonnanties over het bezettingsregime. Het tweede punt gaat nog een stap verder en geeft een krantendirectie het recht om geen persberichten te publiceren die ze vindt ingaan tegen haar ‘devoir envers la Belgique’. De punten drie tot vijf behandelen de vrijheid die de krantendirecties krijgen om (met bronvermelding) nieuws en artikels te putten uit de pers van neutrale of niet-oorlogvoerende landen en hun engagement om noch militaire informatie te publiceren, noch nieuws dat schade kan toebrengen aan het Duitse Rijk (of waarvan het de publicatie zou verbieden). Daarnaast bepaalt het zesde punt dat de Duitse overheid de verspreiding van de kranten zal faciliteren, wat betekent dat deze kunnen rekenen op vrije circulatie en op levering van de benodigde ‘benzine, olie, banden, enz…’.
Tot slot benadrukt de tekst dat deze statuten enkel door de Belgische pers zullen kunnen worden aangenomen ‘à condition expresse qu’ils soient approuvés par la plus haute autorité du Reich allemand compétente dans la matière.’ De opstellers willen zich door akkoorden op het hoogste niveau duidelijk indekken tegen mogelijke valse beloftes.
Transcriptie van de ontwerpstatuten-Vink-Van Acker-Hadermann op basis van een afschrift in Letterenhuis, Archief Het Nieuws van den Dag/familie Duplat, naoorlogs dossier ter verdediging van het beleid van de krant tijdens de oorlogsjaren, opgesteld t.a.v. het bestuur van de Brusselse afdeling van de Algemeene Belgische Persbond, oktober 1944 (bewaard in Letterenhuis, Archief Gaston Durnez, doos 79: Het Nieuws van den Dag).
Dit artikel past in een reeks gewijd aan Het Laatste Nieuws net voor, tijdens en net na de Tweede Wereldoorlog. Bezit u archiefmateriaal van personen die in deze periode voor Het Laatste Nieuws werkten (bijvoorbeeld brieven, foto’s, dagboeken, memoires) of promotiemateriaal van de krant, en mag dat geraadpleegd worden voor historisch onderzoek? Neem graag contact op met sebastien.baudart@liberas.eu.
Alle mogelijke opmerkingen kunnen eveneens gemeld worden op hetzelfde adres.
Bronnen, noten en/of referenties
1. Voor de bronnen gebruikt voor de algemene oorlogscontext, zie de eerste noot in Sébastien Baudart, ‘HLN 1939-1945 | 5. Belgische kranten voor de Duitse bezetter’, in: Liberas Stories, geraadpleegd 1.3.2026. [link]
2. Tenzij anders aangegeven, is dit deel gebaseerd op verklaringen van Jan Hadermann en Jacques Vink (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Jan Hadermann: pv van het verhoor van Jan Hadermann op 4 december 1944 (10u30), en subdossier Joris Van Acker: pv van het verhoor van Jacques Vink als getuige op 19 juli 1945; verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945).
3. Liberas, Archief Julius Hoste jr. (archief nr. 161), nr. 1: Oorlogsdagboek, 6 juli 1942 (zie ook Harry Van Velthoven, Zwerver in niemandsland. Julius Hoste en zijn Londens oorlogsdagboek (Gent: Academia Press/Liberaal Archief, 2005) 208-209).
4. Een historische foto van café Hulstkamp is te vinden op https://www.facebook.com/photo.php?fbid=10158165758732496&id=117492037495&set=a.10151643919632496.
5. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Jan Hadermann: pv verhoor van Hadermann op 4 december 1944 (10u30).
6. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Jan Hadermann: pv verhoor van Hadermann op 4 december 1944 (10u30).
7. Liberas, Archief Willem Pelemans (archief nr. 22), nr. 1.3.2.: memoires van Willem Pelemans, p. 191 e.v.
8. André Hadermann, Familiegeschiedenis Hadermann, van Elzas naar Vlaanderen (s.l.: André Hadermann, 2001) 123-129.
9. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Jan Hadermann, pv van het verhoor van Jan Hadermann op 4 december 1944 (10u30).
10. Zie Sébastien Baudart, ‘HLN 1939-1945 | Beeld van een oorlogsredactie’ [in voorbereiding].
11. De Schelde, oorspronkelijk liberaal-Vlaamsgezind, verschuift vanaf 1921 onder het hoofdredacteurschap van Pol de Mont naar ‘de spreekbuis van de Vlaams-nationalistische partij Het Vlaamsche Front.’ Zie Bruno De Wever, ‘Volk en Staat’, in: encyclopedievlaamsebeweging.be, geraadpleegd 6.2.2026.
12. Tenzij anders aangegeven, is het deel over Het Algemeen Nieuws gebaseerd op: Letterenhuis, Archief Gaston Durnez, doos 101 (Het Algemeen Nieuws): Deskundig verslag over Het Algemeen Nieuws door Paul Van Molle, s.d., en ‘Tätigkeitsbericht des Sonderführer Dr. Otto Merstedt über die Zeit des Einsatzes von 10.-25.Mai 1940’ (door Durnez gefotokopieerd en deels getranscribeerd uit het toenmalige NCWO II (nu Cegesoma), referentie Propaganda Abteilung Belgien, II), hierna aangeduid als ‘Tätigkeitsbericht Merstedt’; Het Algemeen Nieuws, 25 mei 1940 e.v.; Belgische pers over het proces-Het Algemeen Nieuws (De Nieuwe Standaard, De Roode Vaan, Gazet van Antwerpen, Het Laatste Nieuws, Het Volk, La Dernière Heure, La Libre Belgique, La Nation Belge, Le Soir, Volksgazet), mei-november 1946; Els De Bens, De Belgische dagbladpers onder Duitse censuur (1940-1944) (Antwerpen: Nederlandsche boekhandel, 1973) 366 e.v.; Gaston Durnez, De Standaard. Het levensverhaal van een Vlaamse krant. 1914-1948 (Tielt: Lannoo, 1985).
13.Letterenhuis, Archief Gaston Durnez, doos 101 (Het Algemeen Nieuws): Deskundig verslag over Het Algemeen Nieuws door Paul Van Molle, s.d.
14. ‘der infolge seiner bisherigen schriftstellerischen Betätigung besonders gute Beziehungen mit führenden Flamen unterhält’ (Tätigkeitsbericht Merstedt).
15. ‘Das Endergebnis ist jedenfalls die schriftlich erklärte Bereitwilligkeit der Flamen dieser Parteirichtung, ganz allgemein eine Anlehnungspolitik an Deutschland zu betreiben, mit der Besatzung zusammenzuarbeiten und infolgedessen auch den flämischen Blättern die Aufforderung zum Erscheinen zu geben.’ (Tätigkeitsbericht Merstedt). In zijn eigen verslag van 23 mei 1940 vermeldt Nebeltau dat het verschijnen van De Standaard ‘sehr wichtig ist weil die Zeitung nach Verhandlungen und im Einverstanden mit den sehr mächtigen Flamenkreisen, die hinter ihm stehen, wieder erscheinen will’. (Geciteerd door De Bens, De Belgische dagbladpers, 366 op basis van het op dat moment door het Auditoraat-Generaal bewaarde rapport van Nebeltau). De Bens vermeldt ook dat Nebeltau in een (eveneens op het Auditoraat-Generaal bewaard) ongedateerd verslag ‘rapporteerde dat hij na een bezoek aan een aantal leidende Vlamingen te Antwerpen een schriftelijke verklaring had kunnen krijgen waarin zij zich akkoord verklaarden met de bezetter samen te werken en het verschijnen van De Standaard wenselijk achtten.’ (De Bens, De Belgische dagbladpers, 366).
16. Zie Peter Verplancke en Gaston Durnez, ‘Bernaerts, Jan’, in: encyclopedievlaamsebeweging.be, geraadpleegd 6.2.2026.
17. Bernaerts als getuige op het proces-Het Algemeen Nieuws, zoals geciteerd in Het Volk, 20 juni 1946: 3.
18. Zie Fred Stevens, ‘Hendrix, Arnold’, in: encyclopedievlaamsebeweging.be, geraadpleegd 6.2.2026.
19. En voorzitter van de Raad van Beheer.
20. In de brief, die Hendrix opstelde t.a.v. De Roy en die met Bernaerts terug naar Brussel reisde, gaf Hendrix volgende boodschap: ‘Ik kan niet oordeelen over den toestand te Brussel. Als U oordeelt dat het gewenscht is het blad te laten verschijnen kan ik daarin toestemmen op de volgende voorwaarden: allerlei inlichtingen opnemen die voor de lezers nuttig of dienstig zijn / berichten medegedeeld door de duitsche overheid moeten onder die rubriek opgenomen worden; de lezers moeten weten wat van de redactie is en wat niet / geen aanvallen op onze regeering en geen vleierei [sic] tegenover de andere / dubbele waakzaamheid tegenover ingezonden artikelen / niet meer papier als strikt noodig / best is een nieuwen naam te geven voor het blad: bv. “Ons Land” / zoo MM. Jacobs, Clottens en De Baerdemaeker te Brussel zijn moeten die eerst hun advies geven eer U begint. Met mijn beste groeten en aanmaning aan U allen tot groote voorzichtigheid. Wanneer de redactie zich niet aan deze richtlijnen houdt moet het drukken stilgelegd worden. 23 mei 40.’ (Geciteerd in Letterenhuis, Archief Gaston Durnez, doos 101 (Het Algemeen Nieuws): Deskundig verslag over Het Algemeen Nieuws door Paul Van Molle, s.d.).
21. Procureur des Konings Van Durme en de heren Huybrechts en Wauters, respectievelijk secretaris-generaal en directeur-generaal van het ministerie van Justitie Huybrechts.22. Volgens het verslag van Otto Merstedt verscheen het nummer al op 24 mei, wat in de lijn ligt van de vooroorlogse gewoonten van de Brusselse pers om avondedities te dateren op de volgende dag. Ook het ‘Deskundig Verslag’ van Paul Van Molle situeert de verschijning van het eerste nummer op de avond van 24 mei.
23. Durnez, De Standaard, 462.
24. De Bens, De Belgische dagbladpers, 115-116 op basis van documentatie uit het Auditoraat-Generaal.
25. ‘Hoe het er in België uitziet en hoe er de stemming is. De schade aan de steden. Een volk zonder leiding (Van een specialen verslaggever)’, in: Het Vaderland, 10 juni 1940: 5.
26. Tenzij anders aangegeven, is dit deel gebaseerd op: ADVN, Archief Frans Van der Elst (BE ADVN AC164), nr. 71: P70. Dossier Albert Van den Berghe en het proces-Het Laatste Nieuws, 1945-1947: diverse nota’s van Albert Van den Berghe; verklaringen van Jan Hadermann, Joris Van Acker en Jacques Vink tijdens het onderzoek en proces-Het Laatste Nieuws (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker; Letterenhuis, Archief Mark Belloy, doos 10: transcriptie van verhoor van Joris Van Acker op het proces-Het Laatste Nieuws, 20 november 1945; verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945).
27. Fernand Baudhuin, Histoire économique de la Belgique 1914-1939 (Bruxelles: Bruylant, 1946) 370-371 (geschatte oplages voor 1938); Els De Bens, De Pers in België. Het verhaal van de Belgische dagbladpers. Gisteren, vandaag en morgen (Tielt: Lannoo, 2001) 37.
28. ‘Tätigkeitsbericht Merstedt’. Andere bronnen spreken van lagere oplages van duizend tot enkele duizenden exemplaren voor het eerste nummer.
29. CegeSoma, ‘Jahresbericht der Propaganda-Abteilung Belgien beim Militärbefehlshaber in Belgien und in Nordfrankreich’, augustus 1941, 10. Dit lijkt zeer veel, maar aangezien de gezamenlijke oplage van De Standaard, Het Nieuwsblad, Het Laatste Nieuws en Het Nieuws van den Dag vóór de oorlog de 500.000 exemplaren ruim overschreed, is het niet onmogelijk dat Het Algemeen Nieuws bij afwezigheid van concurrentie 400.000 exemplaren haalde.
30. Letterenhuis, Archief Mark Belloy, doos 10: transcriptie van verhoor van Joris Van Acker op het proces-Het Laatste Nieuws, 20 november 1945.
31. Op basis van loongegevens voor januari-mei 1940 en op 1 december 1940 voor respectievelijk circa 300 en 263 werknemers (ARA2, Archief Sekwester van Gruppe XII, Feind- und Judenvermögen (BE-A0545 / I 25), nr. 3015: dossier Joris Van Acker/Het Laatste Nieuws: ‘Eroffnungsstatus’, rapport over het bedrijf door Van Acker, 1 december 1940; ARA2, Archief Dienst van het Sequester. Dossiers vijanden, nr. 361: Dossier “Enn. 577. Het Laatste Nieuws”: expertiserapport door accountant Edmond Guyot, mei 1949).
32. Verklaringen van Jacques Vink op het proces-Het Laatste Nieuws (verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945).
33. Elisabeth Hoste, geciteerd in Frieda Joris, ‘De oorlogsjaren van “Het Laatste Nieuws” en z’n eigenaar Julius Hoste’, in: Het Laatste Nieuws, 18 mei 2015: 52 e.v.
34. Voor Jacques Vink en de situatie van de pers in Nederland: verklaringen van Joris Van Acker en Jacques Vink tijdens het onderzoek en het proces-Het Laatste Nieuws (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces Het Laatste Nieuws, algemeen dossier en subdossier Joris Van Acker; verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945).
35. Niet exact te dateren op basis van het beschikbare bronnenmateriaal.
36. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: pv van het verhoor van Jacques Vink als getuige op 19 juli 1945.
37. Van der Leeuw, ‘La presse néerlandaise sous l’occupation allemande’, in: Revue d'histoire de la Deuxième Guerre mondiale, 20, nr. 80 (‘La presse de l'occupation en Europe occidentale, oktober 1970) 29-30; René Vos, Niet voor publicatie. De legale Nederlandse pers tijdens de Duitse bezetting (Amsterdam: Sijthoff, 1988) 50-58.
38. Letterenhuis, Archief Het Nieuws van den Dag/familie Duplat, naoorlogs dossier ter verdediging van het beleid van de krant tijdens de oorlogsjaren, 1944, stuk 3: nota van Jacques Vink over de situatie van de pers in Nederland, 31 mei 1940 (bewaard in Letterenhuis, Archief Gaston Durnez, doos 79: Het Nieuws van den Dag).
39. Voor de opstartdata: De Bens, De Belgische dagbladpers, 143 & 309; collectie KBR via catalogus en Belgicapress.
40. ‘Tätigkeitsbericht Merstedt’.
41. Een historische foto van hotel-café-restaurant Canterbury is te vinden op http://niels1926.be/de-historiek/?lang=nl.
42. Tenzij anders aangegeven, is dit deel gebaseerd op: ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944; ARA2, Archief Auditoraat-generaal, Dossier groepsproces Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: pv van het verhoor van Jacques Vink als getuige op 19 juli 1945.
43. Geciteerd in ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944.
44. Letterenhuis, Archief Het Nieuws van den Dag/familie Duplat, naoorlogs dossier ter verdediging van het beleid van de krant tijdens de oorlogsjaren, 1944: ontwerpbrief van Jacques Vink aan Merstedt, 26 mei 1940 (bewaard in Letterenhuis, Archief Gaston Durnez, doos 79: Het Nieuws van den Dag), hierna aangeduid als ‘Ontwerpbrief Vink’. Het is niet duidelijk of de ontwerpbrief effectief verstuurd werd, maar Vink lijst er vooral de zaken op die tijden hun recente onderhoud [de 25e dus] al mondeling meegedeelf werden.
45. Citaten: Ontwerpbrief Vink.
46. ‘Die Zeitung gehört dem geflüchteten liberalen Senator Hoste, der mehrmals Erziehungs minister war und als einer der Haupttreiber gegen Deutschland bezeichnet werden kann. Ich empfahl den Beiden die Einreichung eines entsprechenden Gesuches, dessen Ablehnung ich befürworte, da sie in dem bisherigen politischen Verhalten der Zeitung und ihres alleinigen Besitzes begründet ist.’ (‘Tätigkeitsbericht Merstedt’).
47. Voor de consultatieronde bij Duplat en Vandemeulebroek, tenzij anders aangegeven: ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944; verklaringen van Joris Van Acker op het proces-Het Laatste Nieuws (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, groepsdossier; Letterenhuis, Archief Mark Belloy, doos 10: transcriptie van verhoor van Joris Van Acker op het proces-Het Laatste Nieuws, 20 november 1945; verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945); Letterenhuis, Archief Het Nieuws van den Dag/familie Duplat, naoorlogs dossier ter verdediging van het beleid van de krant tijdens de oorlogsjaren, 1944 (bewaard in Letterenhuis, Archief Gaston Durnez, doos 79: Het Nieuws van den Dag); Cyriel Baeyens, ‘Hoe “Het Laatste Nieuws” ter beschikking gesteld werd van den overweldiger. De geschiedenis van een verraad’, in: Het Laatste Nieuws, 5 september 1944: 1
48. Voor de gegevens over Het Nieuws van den Dag: Gaston Durnez, De Standaard. Het levensverhaal van een Vlaamse krant. Van 1948 tot nu (Tielt: Lannoo, 1993) 157-174 (hoofdstuk 12: ‘Een katholiek volksblad uit Brussel. Opkomst en ondergang van Het Nieuws van den Dag’); Gaston Durnez, ‘Het Nieuws van den Dag’, in: encyclopedievlaamsebeweging.be, geraadpleegd 7.2.2026 .
49. Het Laatste Nieuws, 1919-1925; ‘Georges Duplat’, in: nl.wikipedia.org, geraadpleegd 6.2.2026; Paul Van Molle, Het Belgisch parlement 1894-1969 (Ledeberg: Erasmus, 1969) 135.
50. Nederlandse en Franse pers via Delpher en Gallica, 1908-1910.
51. Georges Duplat, Le journal. Sa vie juridique, ses responsabilités civiles (Bruxelles/Paris: Albert Dewit/A. Pedone, 1908). Tweede editie in 1929: Georges Duplat, Le journal. Sa vie juridique, ses responsabilités civiles, le droit de réponse (Bruxelles: Librairie Albert Dewit, 1929).
52. Jos Laporte, ‘Ter gelegenheid van 100 jaar Het Laatste Nieuws (1888-1988): Julius Hoste en zijn voorouders!’, in: Het Laatste Nieuws, ‘bijzondere uitgave nr. 24’, 29 april 1988: 1.
53. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944; Cyriel Baeyens, ‘Hoe “Het Laatste Nieuws” ter beschikking gesteld werd van den overweldiger. De geschiedenis van een verraad’, in: Het Laatste Nieuws, 5 september 1944: 1.
54. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: ‘Rapport inzake “Het Laatste Nieuws”’ door M. Rombouts, 30 mei 1940. Vink bevestigt ook op het proces dat hij gevraagd heeft om de brandkasten te openen.
55. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: pv van het verhoor van Joris Van Acker op 6 juni 1945; Adrien Brysse, Philips in België (eigen beheer, s.d.) 13 e.v. Met dank aan Adrien Brysse voor het bezorgen van het document.
56. ARA2, Archief Philips, nr. 23: nota ‘Pouvoir des administrateurs, directeurs & fondés de pouvoir actuellement en fonctions’, 28.10.1940; nr. 106: brochure n.a.v. de viering van ‘25-jarig bestaan der Philips Belg. Naamlooze Vennootschap’ in Brussel op 9 januari 1944: 71.
57. Liberas, Archief Jan Baptist Hereng (archief nr. 1847), nr. 3: Nota ‘Situatie kasmiddelen op 27/5/40’ en bijgewerkte versie.
58. Liberas, Archief Jan Baptist Hereng (archief nr. 1847), nr. 3: ‘Balans per 28 Mei 1940’.
59. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: ‘Rapport inzake “Het Laatste Nieuws”’ door M. Rombouts, 30 mei 1940.
60. Liberas, Archief Jan Baptist Hereng (archief nr. 1847), nr. 3: financiële nota, 10 juni 1940.
61. Vink stelt daarvan 45.000 frank ter beschikking op 10 juni, en de overige 55.000 frank in augustus 1940. (Liberas, Archief Jan Baptist Hereng (archief nr. 1847), nr. 3: financiële nota, 10 juni 1940.
62. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: ‘Rapport inzake “Het Laatste Nieuws”’ door M. Rombouts, 30 mei 1940.
63. Op 29 mei is Rombouts vergezeld door Van der Putten.
64. Tenzij anders aangeduid, is dit deel gebaseerd op: Albert De Jonghe, Hitler en het politieke lot van België 1 (Antwerpen: De Nederlandsche Boekhandel, 1972); Paul Struye (ed. Thierry Grosbois), Journal de Guerre (Bruxelles: Editions Racine, 2004) 66 e.v.; Kurt Van Camp, Gevangen in het Reich. Het Belgisch leger in de Duitse kampen, 1940-1945 (Antwerpen: Manteau, 2025); Jan Van der Fraenen, ‘Van Stalag tot Arbeitskommando: krijgsgevangen Belgen’, in: Oorlog, bezetting, bevrijding. België 1940-1945, eds. Wannes Devos en Kenny Gony (Tielt: Lannoo, 2019) 79-81; Jan Velaers en Herman Van Goethem, Leopold III. De koning, het land, de oorlog (Tielt: Lannoo, 1994) 256 e.v.; Misjoe Verleyen en Marc De Meyer, Mei 1940. België op de vlucht (Antwerpen: Manteau, 2010) 189 e.v., 231, 256; Dave Warnier, ‘Mei 1940: De Achttiendaagse Veldtocht’, in: Oorlog, bezetting, bevrijding. België 1940-1945, eds. Wannes Devos en Kenny Gony (Tielt: Lannoo, 2019) 65-78.
65. Bericht van Leopold III tot zijn leger zoals weergegeven in Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 3.
66. Struye, Journal de guerre, 69 (31 mei 1940).
67. Struye, Journal de guerre, 71 (1 juni 1940): ‘Après avoir parlé de 250000 h., on cite chiffre 5000.’
68. ARA2, persoonlijke militaire dossiers, stamboeknummer 113 45212 / fichenummer 2198238: Frans Omer Marie Meire; Het Laatste Nieuws, 6 juli 1940: 1, 10 juli 1940: 8, 12 juli 1940: 8; Luc Vandeweyer, ‘Meire, Frans’, in: encyclopedievlaamsebeweging.be, geraadpleegd 21.10.2025.
69. Als gevolg van het decreet van 14 juli 1940 maken Vlaamse krijgsgevangenen kans op een vervroegde vrijlating.
70. Zie Sébastien Baudart, ‘HLN 1939-1945 | Beeld van een oorlogsredactie’ [in voorbereiding].
71. Voor de gesprekken met het personeel: ADVN, Archief Frans Van der Elst (BE ADVN AC164), nr. 71: P70. Dossier Albert Van den Berghe en het proces-Het Laatste Nieuws, 1945-1947: diverse nota’s van Albert Van den Berghe; verklaringen van Albert Holemans, Albert Van den Berghe, Jacques Vink tijdens het onderzoek en het groepsproces-Het Laatste Nieuws (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, algemeen dossier; verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945).
72. Zie Sébastien Baudart, ‘HLN 1939-1945 | Beeld van een oorlogsredactie’ [in voorbereiding].
73. ADVN, Archief Frans Van der Elst (BE ADVN AC164), nr. 71: P70. Dossier Albert Van den Berghe en het proces-Het Laatste Nieuws, 1945-1947: diverse nota’s van Albert Van den Berghe; verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945).
74. ADVN, Archief Frans Van der Elst (BE ADVN AC164), nr. 71: P70. Dossier Albert Van den Berghe en het proces-Het Laatste Nieuws, 1945-1947: diverse nota’s van Albert Van den Berghe.
75. Zie Sébastien Baudart, ‘HLN 1939-1945 | Beeld van een oorlogsredactie’ [in voorbereiding].
76. Voor het bezoek aan Maurice Lippens: ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944; Letterenhuis, Archief Mark Belloy, doos 10: transcriptie van het verhoor van Joris Van Acker op het proces-Het Laatste Nieuws, 20 november 1945; Liberas, Archief Julius Hoste jr. (archief nr. 161), nr. 1: Oorlogsdagboek, 16 december 1941; verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945 (verklaringen van Joris Van Acker en Jacques Vink); Cyriel Baeyens, ‘Hoe “Het Laatste Nieuws” ter beschikking gesteld werd van den overweldiger. De geschiedenis van een verraad’, in: Het Laatste Nieuws, 5 september 1944: 1.
77. Bruno De Wever, ‘Lippens, Maurice’, in: encyclopedievlaamsebeweging.be, geraadpleegd 22.3.2025 ; Dirk Luyten, ‘Het centrum Lippens: een Belgische Nieuwe Orde in een nazistisch Europa?’, in: BTFG/RBPH, 71 (1993), nr. 4: 875-912.; Liane Ranieri, ’Lippens, Maurice’, in: Nouvelle biographie nationale 4 (Bruxelles: Académie Royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique, 1997) 256-260. ; Velaers en Van Goethem, Leopold III, 335-336 e.a.; Tony Valcke, ‘Maurice Lippens’, in: De fonteinen van de Oranjeberg. Politiek-institutionele geschiedenis van de provincie Oost-Vlaanderen van 1830 tot nu. Deel 4. Biografieën van twintigste-eeuwse beleidsmakers, ed. Tony Valcke (Gent: Academia Press/Provincie Oost-Vlaanderen, 2003) 3-19.
78. Maurice Lippens is de zoon van Hippolyte Lippens en de kleinzoon van Auguste Lippens en van Charles de Kerchove de Denterghem.
79. Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Mark Belloy: pv van het verhoor van Jacques Vink op 15 september 1944.
80. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944.
81. Patrick Nefors, Industriële “collaboratie” in België. De Galopindoctrine, de Emissiebank en de Belgische industrie in de Tweede Wereldoorlog (Leuven Uitgeverij Van Halewijck, 2000) 40; Lily Portugaels, ‘Tschoffen, Paul’, in: Nouvelle Biographie Nationale 12 (Bruxelles : Académie Royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique, 2014) 295-297.
82. Voor het bezoek aan Paul Tschoffen: ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944.
83. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944.
84 .‘Huwelijk’, in: Het Nieuws van den Dag, 26 april 1936: 2.
85. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944.
86. Verklaring van Georges Duplat op het proces-Het Laatste Nieuws zoals weergegeven in La Nation Belge, 28 november 1945: 3.
87. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944, en subdossier Albert Van den Berghe: pv van verhoor van Albert Van den Berghe 11 april 1945.
88. Letterenhuis, Archief Het Nieuws van den Dag/familie Duplat, naoorlogs dossier ter verdediging van het beleid van de krant tijdens de oorlogsjaren, 1944: chronologische nota en stukken 3 en 3bis (bewaard in
