De mondelinge goedkeuring van het persstatuut [11-13 juni]
Het is in een bizarre sfeer dat het hele gezelschap rond Paul Veldekens, stafhouder bij de balie van het Hof van Cassatie, op een vergadering in de namiddag van dinsdag 11 juni een versnelling hoger schakelt. Terwijl de Duitse troepen steeds verder blijven oprukken in Frankrijk, noteert Veldekens’ collega Paul Struye de 10e in zijn dagboek1 hoe in eigen land de publieke opinie zich bijna unaniem achter Leopold III schaart, hoe de Duitse propaganda dit ‘loyalisme’ handig gebruikt, maar ook hoe de opvatting dat de geallieerden de oorlog verloren hebben, bijna algemeen is. En, ‘het ergste’, voegt hij toe, ‘is dat men dat allemaal normaal lijkt te vinden’.2 De snelheid waaraan men ‘germanophile’ wordt, vindt hij bedroevend, en de ‘agressie’ van 10 mei lijkt vergeten, schrijft hij. Meer nog, hij merkt ‘geen enkel spoor van vijandigheid tegenover Duitsland’3, maar hoort daarentegen rondom zich veel verhalen over diefstallen en plunderingen door Franse en (vooral) Engelse troepen. En ondertussen wordt de door de Duitsers gecontroleerde krant La Nation Belge ‘zeer gelezen’, en dat ‘zonder enige schroom’.4
Voor deze vergadering tekenen zowel Veldekens zelf als Henry Van Leynseele, Jacques Leclercq, Xavier Ryckmans en Henri Bauchau (voor de nieuwe Franstalige krant), Jacques Vink, Jan Hadermann en Joris Van Acker (voor Het Laatste Nieuws) als Georges Duplat (voor Het Nieuws van den Dag) present. Dit diverse katholiek-liberale en taalgemengde gezelschap uit de juridische, zaken- en perswereld beslist er om de sprong te wagen, de voorbereidende fase te verlaten en contact op te nemen met de Duitse autoriteiten.5
Diezelfde 11de juni ontmoet Hadermann in Hotel Atlanta (Adolphe Maxlaan) twee Duitse leden van de Propaganda-Staffel, aangesteld voor persaangelegenheden: persofficier Werner Sinn en persafgevaardigde Freiherr (baron) von Esebeck. Nog diezelfde dag schuift een hele delegatie bij von Esebeck aan om hem de laatste versie van het uitgewerkte persstatuut voor te leggen. Naast Hadermann, Van Acker en Vink voor Het Laatste Nieuws en Georges Duplat voor Het Nieuws van den Dag is ook Henry Van Leynseele hierbij aanwezig als vertegenwoordiger van de eventueel op te richten Franstalige krant.
Twee dagen later, op 13 juni, kunnen Vink en Duplat tijdens een vergadering met Veldekens melden dat het Duitse bezettingsbestuur ‘het gevraagde statuut voor de loyalistische pers goed ontvangen heeft’.6 Een schriftelijke reactie kregen ze echter nog niet: die verwachten de betrokkenen in de loop van de dag of ’s anderendaags van von Esebeck. Wat de Franstalige krant betreft, zijn er wat ‘objections’ (bezwaren of bedenkingen) aangaande het nieuwe karakter van de krant en het verwachte papierverbruik. Op de vergadering van de Cassatiebalie eerder die ochtend beschreef Van Leynseele deze problemen nog als ‘de moeilijkheden die opduiken en onoverkomelijk lijken’7 voor de publicatie van Franstalige kranten. Maar, notuleert Veldekens in zijn dagboek, ‘ze hebben geen verbiedend karakter en deze heren hopen ook op dit punt te slagen bij het tweede onderhoud’.8
Ondertussen mocht Veldekens op 12 juni9, na zijn intensieve contacten met secretaris Capelle, op audiëntie bij koning Leopold III. Veldekens zette er zijn mening en deze van de juridische wereld over de recente gebeurtenissen uiteen, sprak over de steun van de bevolking aan de koning, bracht verslag uit van de activiteiten van de Cassatiebalie en sprak er ook over zijn ontwerp voor een nieuwe Belgische grondwet, waarin onder andere de koninklijke macht uitgebreid zou worden en het parlementaire regime afgeschaft. Na het afscheid, waarbij Leopold de Cassatiebalie opdroeg ‘de missie die ze zich gegeven heeft’ voort te zetten, praatte Veldekens nog met Leopolds kabinetschef Louis Fredericq over diverse actuele politieke kwesties, waaronder de pers. ‘Er lijkt een overeenstemming van standpunten te bestaan op alle punten’,10 noteert Veldekens daarover in zijn dagboek.
Dagboeknotities van Paul Veldekens, 13 juni 1940 (afschrift naar origineel bewaard in CegeSoma, Documenten Paul Veldekens (inventariscode FICINV_2024)).
Links: Paul Veldekens (Het Laatste Nieuws, 9 december 1938: 2).
Linksmidden: Robert Capelle door Philippe Swyncop (Cover van Pourquoi Pas? nr. 1386, 22 juni 1945).
Rechtsmidden: Koning Leopold III door Philippe Swyncop (Cover van Pourquoi Pas? nr. 1184, 6 april 1937).
Rechts: Louis Fredericq door Jacques Ochs (Cover van Pourquoi Pas? nr. 1239, 29 april 1938).
Schalckens en Verhavert in verzet [6-13 juni]
Hoewel de plannen om Het Laatste Nieuws te laten herverschijnen duidelijk vorderen, laat niet elke redacteur van de krant zich even gemakkelijk inschakelen in dit proces.11 De 37-jarige Leo Schalckens12, die ondanks zijn leeftijd al bijna twintig jaar voor de krant werkt, was - na een vlucht naar Frankrijk met zijn gezin - begin juni terug in Brussel. Op 6 juni heeft hij op Het Laatste Nieuws een eerste gesprek met Hadermann en Van Acker, waarop ze hem informeren over de lopende herverschijningsprocedures. Schalckens gaat onmiddellijk in verzet en voert diverse morele bezwaren aan tegen de publicatie van de krant in afwezigheid van eigenaar Julius Hoste en administratief directeur Cyriel Baeyens. Hij krijgt echter te horen dat ze weten dat ze tegen de opvattingen van Hoste ingaan, maar dat de situatie veranderd is en dat ze de instructies van Jacques Vink opvolgen. Hoewel Van Acker en Hadermann dit volgens een naoorlogse getuigenis van Schalckens proberen te beletten, herhaalt deze laatste op 7 juni toch zijn bewaren tegenover Vink.
Schalckens, die in tussentijd ook enkele collega’s naar het Pershuis ontboden heeft om hen aan te zetten het werk niet te hernemen, herhaalt zijn formeel protest op 11 juni tijdens een redactionele vergadering onder leiding van Vink. Hij krijgt daarbij de steun van Cypriaan Verhavert, de 63-jarige ouderdomsdeken van de redactie met 28 dienstjaren op de teller. Beide journalisten blijven in herinnering brengen dat Hoste zijn krant niet onder vreemde censuur wou laten verschijnen. Volgens het verslag13 van de bijeenkomst pareert Hadermann de kritiek echter, benadrukt hij de nieuwe situatie als gevolg van de capitulatie en de daaropvolgende terugkeer van de koning naar Brussel, én dringt hij aan op herverschijnen.
De oorspronkelijk twijfelende en voorzichtige Hadermann lijkt een bocht genomen te hebben. Na de oorlog geeft hij onomwonden toe14 in juni 1940 overtuigd te zijn geweest dat Duitsland de oorlog gewonnen had. Ook zijn vriend Willem Pelemans beschrijft in zijn memoires de verschuiving in Hadermanns houding: ‘na enkele dagen’, schrijft Pelemans, ‘stelde ik tot mijn verbazing vast, dat hij in de vernieuwingen werd meegesleurd. Iedereen dacht toen: de Duitsers hebben de oorlog gewonnen, de democratie is veroordeeld, de nieuwe orde is onontbeerlijk. Door die vaststellingen gefolterd worden, was een nachtmerrie waaruit men kan wakker worden. Deelnemen aan de vernieuwingen eiste een volkomen inzet om de strijd tot de overwinning te brengen. […] Tijdens de zomermaanden waren vele vrienden overtuigd dat de enige redding in de Nieuwe Orde lag.’15
Op donderdag 13 juni, tijdens de volgende redactievergadering onder leiding van Vink en in aanwezigheid van Van Acker, doet Schalckens nog een ultieme poging om het herverschijnen van Het Laatste Nieuws tegen te houden. In een lang betoog herinnert hij onder andere aan het artikel ‘Hoe dienen wij de persvrijheid?’16 dat Julius Hoste in de laatste editie van het Officieel Jaarboek van de Belgische Pers schreef, en wijst hij op het negatieve advies van drie oud-voorzitters van de Algemeene Belgische Persbond, die hij zelf gecontacteerd heeft: alle drie zijn gekant tegen het opnieuw verschijnen van de Belgische kranten. Ook Cypriaan Verhavert houdt ‘een nogal uitgebreid betoog om te herinneren aan de jaren 1914-18 en de […] gebleven opvattingen van den h. Hoste.’17 Het haalt niets uit, niet bij Hadermann, niet bij de collega-redacteurs. De nieuwe leiding pareert de kritiek met de instemming van Veldekens en andere geraadpleegde prominente figuren.
Schalckens krijgt naar eigen zeggen ook geen ‘afdoend antwoord’18 op twee essentiële vragen die hij naar voren brengt: of het voorlopig bestuur beseft dat ‘de positie van de journalist totaal verschillend is met deze van de andere leden van het personeel’ en of ‘de journalisten die om moreele bezwaren weigeren aan het werk te gaan, steun kunnen bekomen’.19 Het antwoord op deze laatste vraag is vaag, zelfs eerder negatief. Sommige naoorlogse getuigenissen rapporteren de uitspraak ‘Geen werk, geen geld’ uit de mond van Vink of Van Acker.
Op de vraag of Vink deel uitmaakt van de directie, repliceert deze volgens Schalckens met ‘Gij stelt niets dan vragen’.20 Schalckens en Verhavert trekken dan ook hun conclusies en geven aan dat ze in deze omstandigheden niet wensen mee te werken. Wat Schalckens ook sterkt in zijn keuze, zijn de extra negatieve adviezen die hij rond deze periode in zijn eigen netwerk verzamelt, tijdens een consultatieronde bij onder anderen Emile de Veen21 (voorzitter van het Rekenhof en van Willemsfonds Brussel), Brussels burgemeester Joseph Vandemeulebroek (die op 26 mei Vink en Van Acker al aanmaande voorzichtig te zijn en nu aan Schalckens ‘formeel afraadde om tijdens de bezetting aan welke krant dan ook mee te werken’22), liberaal kopstuk Maurice Lippens (die op 29 mei aan Vink en Hadermann onder andere aangaf dat een herverschijnen onder de titel Het Laatste Nieuws niet zou stroken met de opvattingen van Julius Hoste) en Louis Fredericq23, de kabinetschef van de koning, jurist uit de beroemde Gentse liberale familie en gewezen rector van de Gentse Rijksuniversiteit. Met deze laatste heeft Veldekens nochtans de indruk op dezelfde lijn te zitten wat de perskwestie betreft.
Op diezelfde redactievergadering van 13 juni krijgen de aanwezigen ook het plan te horen om, als de toelating er op tijd komt, Het Laatste Nieuws de volgende maandagnamiddag, 17 juni, samen met Het Nieuws van den Dag opnieuw te laten verschijnen.
Links: Emile De Veen (rechts) in het gezelschap van Julius Hoste, september 1937; Rechts: Louis Fredericq (rechts) als rector van de Rijksuniversiteit Gent naast Julius Hoste als minister van Openbaar Onderwijs (Het Laatste Nieuws, 12 oktober 1937: 1).
Leo Schalckens
Leo Schalckens (° Lokeren, 29 september 1902) gaat na zijn middelbare school in Lokeren en Gent aan de slag als klerk bij het Bestuur der Posterijen, maar maakt na zijn militaire dienst de overstap naar de pers. Sinds 1922 werkt hij voor Het Laatste Nieuws. Naast zijn journalistieke werk besluit hij ook verder te studeren: hij wordt aan de ULB licentiaat in de politieke en in de koloniale wetenschappen. In Het Laatste Nieuws schrijft hij onder andere over Belgische politiek, internationale aangelegenheden, toerisme en de ontluikende luchtvaartsector, waarvoor hij een grote belangstelling koestert. Deze specialisatie leidt in 1931 ook tot de publicatie van het boek De vliegende reporter: Uit het dagboek van een luchtreiziger en de brochure Per vliegtuig naar Skandinavië. Tegelijk is hij actief in het sport- en culturele verenigingsleven in Lokeren en Brussel, en treedt hij op als voordrachtgever.
Schalckens is in 1940 lid van het LVV, het Willemsfonds (Brussel) en de Algemeene Belgische Persbond.24
Een nieuwe Le Soir [13-14 juni]
Na La Nation Belge (23 mei) en Het Algemeen Nieuws (25 mei), rolt op 13 juni met La Belgique Nouvelle een derde Brusselse krant van de persen. Deze totaal nieuwe titel wordt echter twee dagen later al door de Duitsers geschorst omdat ze de uitgever onbetrouwbaar vinden.25 Een veel grotere impact, ook voor de ploeg van Het Laatste Nieuws, heeft het herverschijnen van Le Soir vanaf 13 juni.26 De eerste editie, die 14 juni als datum krijgt, wordt meteen verspreid op 60.000 exemplaren.
De publicatie van deze nieuwe versie gebeurt in afwezigheid van directeur Lucien Fuss en hoofdaandeelhoudster Marie-Thérèse Rossel en dus ook zonder toestemming van deze laatste. De bezettende overheid legde als gevolg van haar vlucht naar Frankrijk en in het kader van haar verordening van 20 mei beslag op bvba Rossel et Co, het bedrijf achter de krant. Le Soir heeft voor de bezetter een interessant profiel met haar indrukwekkend modern machinepark en groot potentieel publiek. Met haar gemiddelde oplage van 300.000 exemplaren was ze immers de grootste vooroorlogse Belgische krant. Bovendien is het een kans om de lezers van Le Soir, die bij de Duitsers bekendstond om haar anti-Duitse houding, ideologisch te bewerken.
Het eerste plan van Sonderführer Otto Merstedt was, naar hij zelf schrijft, om de infrastructuur van Le Soir te gebruiken voor ‘de grote Franstalige krant die de bevolking nodig heeft’, maar dan onder een nieuwe naam, omdat ‘van verschillende kanten werd gesteld dat de heruitgave van Le Soir, gezien zijn anti-Duitse houding, bij de Belgische bevolking het idee zou doen ontstaan dat de Duitsers alles zouden verdragen’.27 Uiteindelijk werd er toch voor een doorstart onder de vertrouwde titel gekozen.
Het was Sonderführer Werner Sinn - ook de man achter de heropstart van La Nation Belge - die vanaf eind mei de eerste stappen zette om Le Soir vanuit de verlaten lokalen opnieuw op te starten. Als voorlopig beheerder van het bedrijf nam hij vooroorlogs technisch personeel opnieuw in dienst en ging hij op zoek naar een beperkte redactie van bekwame, nieuwe-ordegezinde journalisten die de Duitse belangen zouden kunnen dienen. Als hoofdredacteur kwam de 63-jarige schrijver-journalist (en sinds 1936 lid van de Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique) Horace Van Offel28 aan boord. Ondertussen manoeuvreerde ook de Duitse ambassade in Brussel om haar impact te laten gelden.
Sinn sloot op 11 juni ook een overeenkomst met Xavier Mauromati29, die in ruil voor 45.000 frank maandelijkse huur de krant30 mag uitbaten en daarbij alle aanwezige infrastructuur en het voorradige papier mag gebruiken. Zakenman Mauromati (° Syrië, 1895) vestigde zich begin jaren 1920 in België en bouwde de voorbije jaren, dankzij zijn activiteiten in de Duitse immobiliënsector, contacten uit in leidende nazikringen. Hij werkte ook al eerder samen met Van Offel: tussen februari 1940 en de Duitse inval werkten ze, met instemming van de Duitse ambassade, aan de creatie van een nieuw persorgaan dat de Franse invloed op de publieke opinie moest tegengaan.
De nieuwe versie van Le Soir, die start met een zeer beperkte ploeg nieuw aangeworven journalisten uit rechtse hoek, doet er alles aan om vormelijk zo veel mogelijk bij de echte, vooroorlogse versie van de krant aan te sluiten: onder andere formaat, lay-out, lettertypes en rubrieken zijn identiek. Ook de nummering van de krant loopt gewoon door. In zijn eerste editoriaal met als titel ‘Avertissement’ verantwoordt Van Offel de herverschijning door te verwijzen naar de verwachtingen van de lezers, naar de werkgelegenheid voor het vooroorlogse personeel en naar het draaiende houden van het machinepark. Daarnaast verklaart hij dat de schade van de oorlog snel hersteld zal zijn, dat de ‘Soir rénové’ of ‘nouveau Soir’ een krant van vrede en eendracht is die wil meewerken aan de morele heropbouw van België, en brengt hij - al natrappend naar de politiek en journalistiek van de laatste jaren - een hommage aan D’Arsac, legendarisch hoofdredacteur van de krant tot 1937, door aan te geven te willen teruggrijpen naar de basisprincipes van diens journalistieke houding.
Paul Struye noemt het in zijn dagboek een ‘regelrechte oplichterij’: ondanks Van Offels hommage aan D’Arsac ziet Struye vooral een ‘pro-Duits en antigeallieerd werk in flagrante tegenstelling met de denkbeelden van de vroegere en actuele directie (in Frankrijk) van de krant.’31
Hoofding van de nieuwe versie van Le Soir (9 oktober 1940).
‘“Le Soir” de Bruxelles a reparu. M. Horace Van Hoffel [sic] est rédacteur en chef, et M. Nieberding, de la “Métropole”, secrétaire de rédaction. C’est donc un journal rédigé par des belges. Attendons-les à l’oeuvre. On ne m’enlèvera pas de l’idée que c’est trop tôt.’32
La Métropole-medewerker Max Gevers is kritisch maar afwachtend over Le Soir, (Dagboek, 18 juni 1940)
Helemaal klaar [14-15 juni]
Terwijl Paul Struye op 14 juni in zijn dagboek naar aanleiding van de imminente val van Parijs mijmert over ‘het einde van een oorlog’, ‘het einde van een tijdperk’, ‘het einde van het onafhankelijke België’ en ‘het einde van onze morele, economische, sociale en intellectuele opvattingen’33, publiceert de Duitse bezetter een verordening34 die het herverschijnen van door de oorlog stopgezette kranten en tijdschriften moet regelen. Met als doel onder andere het overzicht niet te verliezen en het papiergebruik te beperken, maar ook om opportunisten en ‘anti-Duitse elementen’35 tegen te houden, moeten perstitels die opnieuw willen verschijnen, minstens tien dagen vooraf de goedkeuring vragen aan het militair bestuur. Nieuwe titels oprichten, is voorlopig verboden, tenzij mits uitzonderlijke goedkeuring ‘van den Chef van het militair Bestuur’. Aangezien het herverschijningsproces van Het Laatste Nieuws vanaf de start in interactie met Duitse verantwoordelijken gebeurt, lijkt de krant zich voorlopig van deze verordening niet te veel te moeten aantrekken.36
Toch lijkt het op 15 juni nog even mis te zullen gaan, zowel met de goedkeuring van het persstatuut door de Duitsers als met het plan om Het Laatste Nieuws en Het Nieuws van den Dag gezamenlijk te lanceren. Zowel Vink als een van de Duplats komen ’s ochtends bij Veldekens langs om te melden dat enkel Het Laatste Nieuws, als grootste van de twee, zou mogen starten. In deze omstandigheden ziet het er ook niet goed uit voor zijn eigen ‘loyalistische’ krant. ‘Van de Franstalige krant uiteraard geen sprake meer gezien het belangenconflict tussen de twee Vlaamse kranten’37, schrijft Veldekens in zijn dagboek. Hij raadt Vink en de Duplats aan om samen de nodige stappen te zetten bij Wilhelm Klein38, om toch te proberen allebei te mogen verschijnen.
Klein is sinds april 1936 ‘Pressebeirat’ (persattaché) op de Duitse ambassade in Brussel, nadat hij er al vanaf januari 1934 als correspondent van het Duitse persagentschap DNB actief was. Hij is dus geen onbekende voor het Brusselse establishment. Bovendien probeert de persafdeling van de ambassade bij de heropstart van de Belgische kranten op diverse manieren haar invloed te laten gelden. Zoals verhoopt, heeft de actie bij Klein succes: tegen de middag laat mevrouw Duplat aan Veldekens weten dat zowel Het Laatste Nieuws als Het Nieuws van den Dag mogen starten.
Wat betreft het persstatuut willen de Duitsers uiteindelijk toch niet verder gaan dan een mondeling akkoord. Ondanks deze tegenvaller adviseert Veldekens nog steeds aan Vink om de publicatieplannen door te zetten. Het feit dat ook Het Nieuws van den Dag op basis van het afgelegde traject haar plannen doorzet, sterkt de ploeg van Het Laatste Nieuws in haar voornemen om hetzelfde te doen.
Nog diezelfde 15de juni maakt Van Acker namens Het Laatste Nieuws een inlichtingenfiche over de krant op, met een lijst van de redactieleden39, om aan von Esebeck te bezorgen. In de begeleidende brief40 bedankt hij deze ‘hartelijk’ voor de ‘inspanningen’. Op het document zelf staat Van Acker zelf vermeld als verantwoordelijke uitgever. Daarnaast zal hij ook de ‘administratieve en materieele’ directie41 van de krant waarnemen. Jan Hadermann neemt als enige aanwezige redactiesecretaris logischerwijs het hoofdredacteurschap waar, al gebeurt deze benoeming voorlopig enkel mondeling.42 De redacteurs worden ingelicht dat hun krant effectief maandagnamiddag 17 juni zal verschijnen.43
Ten opzichte van de vooroorlogse - ongeveer vijfendertigkoppige - Brusselse redactie is het een vrij kleine ploeg van twaalf journalisten die voor de herlancering van Het Laatste Nieuws instaat. Naast Hadermann als hoofdredacteur gaat het om Jos Buyse (54 jaar, in dienst sinds 1931/32), Frans Beckers (35 jaar, sinds 1933), Richard Desmet (40 jaar, sinds 1937), Hendrik Van de Putte (28 jaar, sinds 1936), Benjamin Van Hoorebeeck (49 jaar, sinds 1931), Henri Destrebecq (33 jaar, sinds 1927), Albert Holemans (24 jaar, sinds 1936), Marcel Patteet (31 jaar, sinds 1935), Fernand Smedts (26 jaar, sinds 1936), Albert Van den Berghe (41 jaar, sinds 1930) en Lode Vanhaelst (28 jaar, sinds 1936). Op enkele uitzonderingen na, gaat het vooral om de jongere garde van de redactie, journalisten die in dienst kwamen tussen 1927 en 1937. Minstens zes44 redacteurs van de oude garde bevinden zich immers nog in Frankrijk, terwijl Leo Schalckens en Cypriaan Verhavert nog steeds weigeren mee te werken. Redacteurs René Wellens, Leo Verhoeven, Henri Degrave zijn nog krijgsgevangen.45
De ambitie om de vooroorlogse status van Het Laatste Nieuws te herstellen is aanwezig. Terwijl in de aanvraag46 tot verschijnen een voorzichtige voorlopige oplage van 100.000 exemplaren opgegeven wordt (naast een gemiddelde vroegere oplage van 350.000), wordt drie dagen later bij een budgetteringsoefening47 al uitgegaan van 200.000 exemplaren, met een onverkocht percentage van 10 % (voor 193948 bedroeg dit 7,15 %).
Op 16 juni krijgt de nieuwe leiding vanwege de Propaganda-Staffel schriftelijk de (herroepbare) toestemming49 om Het Laatste Nieuws vanaf de 17e te laten herverschijnen. Van Acker krijgt daarin als uitgever ook de toelating ‘om vier motorvoertuigen in gebruik te nemen voor het vervoer van de krant’. De ploeg van Het Laatste Nieuws brengt daarop alle praktische aspecten in gereedheid om de krant de volgende dag, maandag 17 juni, in de namiddag te laten verschijnen, met als uitgavedatum 18 juni 1940. Naast de evidente economische en financiële redenen stelt de krant zich op dat moment, volgens naoorlogse verklaringen van Van Acker, twee grote doelen: ‘beletten dat HLN als zoovele andere bladen, in verkeerde handen zou vallen en dus zou kunnen dienen tot het voeren van een activistische en direct anti-nationale politiek’ en ‘de eenheid van het land achter de Koning te vrijwaren.’50
De ‘Verordening van 14 Juni 1940 over het opnieuw verschijnen en het oprichten van dagbladen en tijdschriften’ (Verordnungsblatt des Militärbefehlshabers in Belgien und Nordfrankreich für die besetzten Gebiete Belgiens, Luxemburgs und Nordfrankreichs […] 17 juni 1940).
Links: Frans Beckers (Het Laatste Nieuws, 21 februari 1939: 16).
Midden: Fernand Smedts (linksboven), Lode Vanhaelst (rechtsboven), Benjamin Van Hoorebeeck (linksonder) en Albert Van den Berghe (rechtsonder) (1942)
Rechts: Jos Buyse (Het Laatste Nieuws, 22 mei 1941: 2).
Afschrift uit een fotokopie van de toestemming tot herverschijning van de Propaganda Staffel B aan Het Laatste Nieuws, 16 juni 1940 (bewaard in ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker, stuk 17a).
Dit artikel past in een reeks gewijd aan Het Laatste Nieuws net voor, tijdens en net na de Tweede Wereldoorlog. Bezit u archiefmateriaal van personen die in deze periode voor Het Laatste Nieuws werkten (bijvoorbeeld brieven, foto’s, dagboeken, memoires) of promotiemateriaal van de krant, en mag dat geraadpleegd worden voor historisch onderzoek? Neem graag contact op met sebastien.baudart@liberas.eu.
Alle mogelijke opmerkingen kunnen eveneens gemeld worden op hetzelfde adres.
Bronnen, noten en/of referenties
1. Paul Struye (ed. Thierry Grosbois), Journal de guerre (Bruxelles: Editions Racine, 2004) 79 (8 juni 1940).
2. ‘Le pire est qu’on semble trouver cela assez naturel.’
3. ‘Aucune trace d’hostilité à égard Allemagne’.
4. ‘Nation Belge très lue, et sans aucune pudeur.’
5. Voor de onderhandelingen over het persstatuut: ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944; CegeSoma, Archief Paul Veldekens (FICINV_2024): dagboek, 13 en 15 juni 1940; CegeSoma, Archief Paul Struye (FICINV_0756), nr. 2: processen-verbaal van de algemene vergaderingen van de balie van Cassatie, juni 1940; verklaringen van Joris Van Acker en Jacques Vink tijdens het onderzoek en het proces-Het Laatste Nieuws (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws; Letterenhuis, Archief Mark Belloy, doos 10: transcriptie van verhoor van Joris Van Acker op het proces-Het Laatste Nieuws, 20 november 1945; verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945).
6. ‘a bien acceuilli le statut demandé pour la presse loyaliste’ (CegeSoma, Archief Paul Veldekens (FICINV_2024): dagboek, 13 juni 1940).
7. ‘les difficultés qui se présentent et qui paraissent insurmontables’ (CegeSoma, Archief Paul Struye (FICINV_0756), nr. 2: processen-verbaal van de algemene vergaderingen van de balie van Cassatie, 13 juni 1940).
8. ‘elles n’ont pas un caractère prohibitif et ces Messieurs espèrent réussir également sur ce point à la deuxième entrevue’ (CegeSoma, Archief Paul Veldekens (FICINV_2024): dagboek, 13 juni 1940).
9. CegeSoma, Archief Paul Veldekens (FICINV_2024): dagboek, 12 juni 1940; Michiel Christiaens, ‘“De tijd der notabelen”. De houding van Paul Veldekens, stafhouder van de balie bij het Hof van Verbreking, ten overstaan van Leopold III’ (masterproef geschiedenis, Katholieke Universiteit Leuven, 2015).
10. ‘Une concordance de vues paraît exister sur tous les points’.
11. Tenzij anders aangegeven, is dit deel gebaseerd op: ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944; ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: brief van Cypriaan Verhavert aan Marcel Stijns, 30 september 1944; Verklaringen van Leo Schalckens als getuige tijdens het onderzoek en het proces-Het Laatste Nieuws(ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws; verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945); Cyriel Baeyens, ‘Hoe “Het Laatste Nieuws” ter beschikking gesteld werd van den overweldiger. De geschiedenis van een verraad’, in: Het Laatste Nieuws, 5 september 1944: 1.
12. Zie Sébastien Baudart, ‘HLN 1939-1945 | Beeld van een oorlogsredactie’ [in voorbereiding].
13. Opgenomen in ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944.
14. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Jan Hadermann: PV verhoor van Jan Hadermann op 4 december 1944 (15 u).
15. Liberas, Archief Willem Pelemans (archief nr. 22), nr. 1.3.2.: memoires van Willem Pelemans, 129 e.v.
16. Julius Hoste, ‘Hoe dienen wij de persvrijheid?’, in: Annuaire officiel de la presse belge/Officieel jaarboek van de Belgische pers 1937-1938 (Brussel: Association Générale de la Presse Belge/Algemeenen Belgischen Persbond, 1937-1938) 17-19.
17. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: brief van Cypriaan Verhavert aan Marcel Stijns, 30 september 1944.
18. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: PV van verhoor van Leo Schalckens als getuige op 5 december 1944.
19. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: PV van verhoor van Leo Schalckens als getuige op 5 december 1944.
20. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: PV van verhoor van Leo Schalckens als getuige op 5 december 1944.
22. ‘je consultai M. Van de Meulebroeck qui me déconseilla formellement de collaborer à un journal quelconque sous l’occupation’, verklaring van Leo Schalckens als getuige op het proces-Het Laatste Nieuws, zoals weergegeven in La Libre Belgique, 27 november 1945: 2.
23. Louis Paul Simon Fredericq (Gent, 28 november 1892 - Gent, 29 november 1981). Zie Petra Gunst, ‘Fredericq, Louis (1892-1981)’, in: UGentMemorie, geraadpleegd 3.4.2026; Jasmien Van Daele, ‘Louis Fredericq’, in: De fonteinen van de Oranjeberg. Politiek-institutionele geschiedenis van de provincie Oost-Vlaanderen van 1830 tot nu. Deel 4. Biografieën van twintigste-eeuwse beleidsmakers, ed. Tony Valcke (Gent: Academia Press/Provincie Oost-Vlaanderen, 2003) 75-88.
24. Zie Sébastien Baudart, ‘HLN 1939-1945 | Beeld van een oorlogsredactie’ [in voorbereiding].
25. Els De Bens, De Belgische dagbladpers onder Duitse censuur (1940-1944) (Antwerpen: Nederlandsche boekhandel, 1973) 147.
26. Voor het herverschijnen van Le Soir: Letterenhuis, Archief Gaston Durnez, doos 101, Tätigkeitsbericht des Sonderführer Dr. Otto Merstedt über die Zeit des Einsatzes von 10.-25.Mai 1940 (door Durnez gefotokopieerd en deels getranscribeerd uit het toenmalige NCWO II (nu Cegesoma), referentie Propaganda Abteilung Belgien, II), hierna aangeduid als ‘Tätigkeitsbericht Merstedt’; Belgische pers over het proces-Le Soir (De Nieuwe Standaard, De Roode Vaan, Het Handelsblad, Het Laatste Nieuws, Het Nieuws van den Dag, Het Volk, La Cité Nouvelle, La Dernière Heure, La Lanterne, La Libre Belgique, La Nation Belge, Le Drapeau Rouge, Le Peuple, Le Soir, Volksgazet, Vooruit), juni-juli 1946; ‘Histoire d’une spoliation’, in: Le Soir, 6 september 1944: 1-2 en 7 september 1944: 2; Le Soir, 14 juni 1940; De Bens, De Belgische dagbladpers, 333-334; Laurent de Hepcée, ‘Le Soir volé. Fer de lance de la collaboration intellectuelle’ (licentiaatsverhandeling geschiedenis Université Catholique de Louvain, 1999) 18 e.v. Voor een uitgebreidere, maar nog steeds beperkte reconstructie van de heropstart van Le Soir, zie het geciteerde werk van de Hepcée.
27. ‘Es wurde von den verschiedensten Seiten erklärt, die Wiederherausgabe des Soir müsse angesichts dessen Deutschfeindlichkeit bei der belgischen Bevölkerung geradezu den Gedanken erwecken, dass die Deutschen sich aber auch alles gefallen ließen.’ (‘Tätigkeitsbericht Merstedt’)
29. Xavier Mauromati (Iopi (Syrië), 22 januari 1895 - [?]). Zie o.a. Belgische dagbladpers over het proces-Mauromati, juni-juli 1948; de Hepcée, ‘Le Soir volé’, 24-25; ‘La nationalité de Mauromati’, in: Le Soir, 19 augustus 1948: 4.
30. Naast de krant Le Soir zit ook de Agence Rossel, het aan de krant verwante reclameagentschap van de familie Rossel, in het pakket.
31. ‘véritable escroquerie’ en ‘oeuvre proallemande et anti-alliée en opposition flagrante avec pensée direction passée et actuelle (en France) du journal.’ (Struye, Journal de guerre, 88 (15 juni 1940)).
32. Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, Dagboeken van Max Gevers (‘Journal d'un bourgeois d'Anvers’), deel 1: 1940: 18 juni 1940 (p. 60). De typefout ‘On ne m’nlèvera’ werd verbeterd. Gevers voegt ook nog toe: ‘van Ostaeyen se refuse à faire paraître la “Métropole” sous la censure allemande. Il a parfaitement raison.’
33. ‘C’est bien la fin. La fin d’une guerre. La fin d’une époque. La fin de la Belgique indépendante. La fin de nos conceptions morales, économiques, sociales, intellectuelles.’ (Struye, Journal de guerre, 86 (14 juni 1940)).
34. ‘Verordening van 14 Juni 1940 over het opnieuw verschijnen en het oprichten van dagbladen en tijdschriften’, in het Duits, Nederlands en Frans gepubliceerd in het Verordnungsblatt des Militärbefehlshabers in Belgien und Nordfrankreich für die besetzten Gebiete Belgiens, Luxemburgs und Nordfrankreichs, herausgegeben vom Militärbefehlshaber (Militärverwaltungschef), 1940, nr. 2, 17 juni 1940: 46-47.
36. Tenzij anders aangegeven, is dit deel gebaseerd op ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944; CegeSoma, Archief Paul Veldekens (FICINV_2024): dagboek, 15 juni 1940; nota (‘rapport’) van Joris Van Acker, 10 september 1944 (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker, en Letterenhuis, Archief Mark Belloy, doos 4); verklaringen van Joris Van Acker en Jacques Vink tijdens het onderzoek en proces-Het Laatste Nieuws (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws; Letterenhuis, Archief Mark Belloy, doos 10: transcriptie van verhoor van Joris Van Acker op het proces-Het Laatste Nieuws, 20 november 1945; verslaggeving van het proces-Het Laatste Nieuws in de Belgische dagbladpers, november-december 1945).
37. ‘Du journal français évidemment plus question vu l’opposition d’intérêt entre les deux journaux flamands’ (CegeSoma, Archief Paul Veldekens (FICINV_2024): dagboek, 15 juni 1940).
38. Els De Bens, De Belgische dagbladpers, 79-83; de Hepcée, ‘Le Soir volé’, 127; Dirk Martin, ‘De Belgische pers en Duitsland 1936-1940’, in: Tijdschrift voor diplomatie, 6, nr. 11 (juli 1980): 763-771, Etienne Verhoeyen, Spionnen aan de achterdeur. De Duitse Abwehr in België 1936-1945 (Antwerpen/Apeldoorn: Maklu, 2011) 209, 217, 554.
39. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: inlichtingenfiche over Het Laatste Nieuws, [15 juni 1940].
40. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: begeleidende brief van Van Acker aan von Esebeck, 15 juni 1940. Door tegenstrijdige verklaringen na de oorlog is het niet uit te maken of de brief effectief verstuurd is.
41. In zijn rapport van september 1944 geeft Van Acker eveneens aan dat hij de directie van de krant waarnam (Nota (‘rapport’) van Joris Van Acker, 10 september 1944 (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker, en Letterenhuis, Archief Mark Belloy, doos 4)).
42. Volgens een naoorlogse verklaring van Hadermann werd zijn aanstelling pas later, in eerste instantie mondeling door Jacques Vink en Cyriel Baeyens, en enkele weken later schriftelijk bevestigd door Joris Van Acker (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Jan Hadermann: PV verhoor van Jan Hadermann op 4 december 1944 (10u30)).
43. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Cyriel Baeyens: nota van Cyriel Baeyens, 14 november 1944.
44. August Woulff, Mark Belloy, Joris De Maegt en Marcel De Ceulener in de buurt van Limoges, Arthur Vandenbak in Toulouse, Robert Peeters ergens in het zuiden met zijn legereenheid.
45. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: inlichtingenfiche over Het Laatste Nieuws, [15 juni 1940]; Sébastien Baudart, ‘HLN 1939-1945 | Beeld van een oorlogsredactie’ [in voorbereiding].
46. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: inlichtingenfiche over Het Laatste Nieuws, [15 juni 1940].
47. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: ‘Protocol inzake bezoek “Het Laatste Nieuws” op 18 juni 1940’ door Philips-boekhouder Rombouts.
48. Het Laatste Nieuws, 1 januari 1940: 1.
49. ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: toelating vanwege de Propaganda-Staffel B om Het Laatste Nieuws te laten herverschijnen, 16 juni 1940.
50. Nota (‘rapport’) van Joris Van Acker, 10 september 1944 (ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker, en Letterenhuis, Archief Mark Belloy, doos 4).
