Het eerste nummer
Acht pagina’s telt het eerste nummer1 van het teruggekeerde Het Laatste Nieuws. Het draagt als datum 18 juni 1940, maar wordt - zoals voor de oorlog gebruikelijk2 bij Het Laatste Nieuws en andere kranten - al verspreid vanaf maandag 17 juni in de namiddag. Een snelle blik geeft vooral een gevoel van vertrouwdheid door de bekende hoofding, lay-out, formaat en rubrieken. De nummering pikt met nummer 136 van jaargang 53 in waar ze op 14 mei gelaten werd. Onderaan pagina’s twee, vijf en acht kunnen de lezers het vervolg lezen van de Amerikaanse Tarzan-strip en de twee (Britse en Franse) romanfeuilletons3 die de krant tot 13 mei publiceerde, telkens voorzien van een uitgebreide samenvatting ‘van het voorgaande’ voor wie ondertussen de draad van het verhaal kwijtraakte.
Wie goed kijkt, ziet in de hoofding wel enkele verschillen.4 Spaarzame lezers zal vooral de prijsstijging van 40 naar 50 centiemen opgevallen zijn. Daarnaast zijn de telefoonlijnen aangeduid als ‘voorloopig buiten gebruik’ en wordt gemeld dat de krant voorlopig om 13 uur verschijnt (in plaats van de gebruikelijke drie dagelijkse edities). In de kaders links en rechts onder de titel staan niet zoals gewoonlijk de abonnementsprijzen en de gemiddelde oplage van het voorgaande jaar, maar citaten van koning Leopold III en kardinaal van Roey: het slot van de boodschap van Leopold op 28 mei aan zijn troepen naar aanleiding van de capitulatie van het Belgische leger, en een uittreksel uit de herderlijke brief van Van Roey, die vanaf 2 juni in de Belgische kerken ter verdediging van de koning werd voorgelezen:
Het Laatste Nieuws (18 juni 1940: 1) (Liberas).
Hoofdingen van Het Laatste Nieuws van 14 mei 1940 (de laatste krant voor de stopzetting) en van 18 juni 1940 (de eerste krant na de hervatting) (Editie van 14 mei: collectie Universiteitsbibliotheek UGent BIB.J.000350. Editie van 18 juni, collectie Liberas).
‘Ik verlaat U niet in den tegenspoed, die ons pijnlijk heeft getroffen; ik houd eraan te waken over Uw lot en dit Uwer familiën. Morgen zullen wij aan het werk gaan met den rotsvasten wil het Vaderland uit zijn puin te doen herrijzen.
LEOPOLD III’
‘Wij zouden graag zien dat alle Belgen, bewust van den ernst van het uur, vereenigd blijven en geschaard rond den Koning, hoogste verpersoonlijking van het land in gevaar.
J.E. Kard. VAN ROEY, Aartsb. Mechelen’
Twee derde van de eerste pagina is ingenomen door oorlogsnieuws: het Duitse en Italiaanse legerbericht, stukken over de verhouding tussen Rusland en Litouwen en tussen Italië en Egypte, een kort verslag over Parijs na de bezetting door de Duitsers, het nieuws dat de Franse regering-Reynaud na haar ontslag opgevolgd is door een nieuwe regering onder leiding van maarschalk Philippe Pétain ... Behalve het Italiaanse legerbericht is alle nieuws aangeleverd door het Duitse persagentschap DNB. Het zorgt voor eenzijdige berichtgeving, die de lezers slechts beperkt toelaat de lessen in mediawijsheid toe te passen die ze de voorbije maanden in Het Laatste Nieuws leerden. Kritisch lezen kan nog steeds, bronnen van de verschillende oorlogvoerende partijen vergelijken niet. Zware propaganda is het echter niet, al valt in een DNB-bericht over een ‘Luchtaanval op de Duitsche Stad Neuss’ een passage over ‘vijandelijke vliegtuigen’5 wel duidelijk op.
‘Het Duitse legerbericht’ (Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 1) (Liberas).
Moed en vertrouwen
Links op de voorpagina, over de breedte van twee samengevoegde kolommen, richt de ploeg achter de herverschenen krant een woord tot de lezers onder de titel ‘Moed en Vertrouwen!’6 en de collectieve ondertekening ‘Het Laatste Nieuws’. ‘Pijnlijke omstandigheden hebben een tijdlang “Het Laatste Nieuws” van zijn trouwe lezers gescheiden gehouden. Wat is er sedertdien al niet gebeurd!’, begint de tekst. Na even stil te staan bij de ‘geweldige, maar gelukkig vrij korte orkaan’ van de oorlog ‘met al zijn verschrikkingen’ en ‘veel lichamelijk, geestelijk en stoffelijk leed’, verschuift de focus naar de ‘bezinking’ en de manier waarop ‘het leven in bezet België’, ‘voor zover zulks mogelijk is’, ‘weer zijn gewoon uitzicht aan[neemt]’. Naar hoe ‘de ekonomische bedrijvigheid van het land gaandeweg hervat’, ‘gevolg gevend aan den oproep van de burgemeesters.’ En naar hoe ‘iedereen [zich] stilaan bij den nieuwen toestand heeft aangepast.’
Het Laatste Nieuws verschijnt opnieuw ‘in de overtuiging te kunnen bijdragen tot den wederopbouw van het land’, klinkt het naast de zelfverzekerde verwachting ‘dat wij in mening Vlaams gezin met vreugde weer als de van ouds vertrouwde huisvriend zullen worden begroet.’ En aangezien er ‘een voldoend aantal van onze vroegere medewerkers te onzer beschikking gebleven is’ kan de heropstart gebeuren ‘met een geheel eigen staf’, die haar best zal doen ‘om, zooals in het verleden, onze lezers in te lichten over de feiten van den dag’, met als belangrijke kanttekening ‘in de mate van de te onzer beschikking gestelde middelen.’ Verder worden de ‘trouwe lezers’ ‘leerrijke en onderhoudende bijdragen’ beloofd, net als de voortzetting van de vaste rubrieken en de feuilletons. ‘Ook in tijden als deze’, stelt de tekst, ‘heeft een dagblad een verheven taak te vervullen, waarvan het kultureel belang wel niemand zal ontgaan.’
Het laatste deel van ‘Moed en Vertrouwen’ wil, zoals de titel laat uitschijnen, vooral hoopvol zijn. ‘De kaart van Europa’ zal er na de oorlog weliswaar waarschijnlijk ‘heelemaal anders uitzien, met al wat zulks op politiek, ekonomisch, sociaal en kultureel gebied aan ingrijpende veranderingen kan meebrengen’. Maar dat ‘ons land’ ‘in de toekomst een rol zal te vervullen hebben, ligt voor de hand’ en net als na de oorlog van 1914-1918, toen ‘onze steden en dorpen’ werden heropgebouwd, ‘zal ons nijvere volk’ ‘aan zichzelf dit mirakel van wederopstanding voltrekken’, en zal er aan de crisissituatie een einde komen. ‘In dien geest wil “Het Laatste Nieuws” aan de wederopstanding van het land meewerken’, luidt het, voor de tekst afsluit met de hoop te kunnen blijven genieten van ‘het vertrouwen, dat onze lezers ons steeds hebben betuigd’ en het engagement ‘alles in het werk te stellen om het niet te beschamen’.
In tegenstelling tot de gelijktijdig herverschenen katholieke krant Het Nieuws van den Dag, dat in zijn bericht aan de lezers7 meldt te herverschijnen ‘op aandringen van overtalrijke lezers en van de meest bevoegde personaliteiten uit de Belgische rechtskundige en geestelijke kringen’, gaat Het Laatste Nieuws niet in op het traject dat tot het herverschijnen van de krant leidde.
Ook over de afwezigheid van directeur-eigenaar Julius Hoste en hoofdredacteur Marcel Stijns wordt (wijselijk) gezwegen. Enkel een blokje onderaan pagina zeven vermeldt J.A. Van Acker als de nieuwe verantwoordelijke uitgever.
Uit Het Laatste Nieuws (13 mei 1940: 4 en 18 juni: 7) (Liberas).
‘Moed en vertrouwen!’ (Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 1) (Liberas).
Historische dagen
Onder de paginabrede titel ‘Historische dagen’ is pagina drie van Het Laatste Nieuws van 18 juni bijna volledig gewijd aan koning Leopold III en kardinaal Van Roey, en vormt zo het verlengstuk van de twee kadertjes in de hoofding van de krant. Een verslag8 over de onvermijdelijkheid van de capitulatie van het omsingelde Belgische leger prijst de moeilijke beslissing van de koning, die vele soldatenlevens gespaard heeft. ‘Nog twee dagen, en geen enkele van ons ware ooit teruggekeerd’, citeert het artikel collectief ‘soldaten van alle wapens van alle lichtingen’. Daarnaast verdedigt de tekst ook de interpretatie dat de koning deze beslissing als koning-opperbevelhebber mocht nemen zonder dekking van zijn ministers en keurt het de ‘hatelijke aanvallen’, ‘welke de eerste dagen vooral door de Parijsche radio werden verspreid’ duidelijk af. Meer nog: ‘de gansche bevolking van België’ heeft ‘onmiddellijk haar onwankelbare trouw voor haar Vorst gesteld’. En ook haar ‘oneindige dankbaarheid’ voor het redden van ‘500.000 van haar jongens’.
De boodschap die de koning naar aanleiding van de capitulatie aan zijn troepen richtte, neemt de krant integraal op, net als de brief9 die Leopold op 28 mei tot de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt richtte, waarin hij de militaire situatie van België uit de doeken deed en benadrukte dat België ‘zijn internationale verplichtingen nagekomen’ was. In beide boodschappen deelde de koning zijn voornemen mee bij zijn leger en zijn volk te blijven.
Ook volledig opgenomen, is de herderlijke brief die kardinaal Van Roey ter verdediging van de koning in de Belgische kerken liet voorlezen, vergezeld van een artikel dat de totstandkoming ervan - via de tussenkomst van een hele reeks hoogwaardigheidsbekleders - beschrijft.
‘Historische dagen’ (Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 3).
‘Dat zullen de vaders en de moeders, de vrouwen en kinderen van onze soldaten nooit vergeten! En wij weten zeker, dat allen onvoorwaardelijk de leuze tot de hunne maken: “Leve de Koning!”’10
Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940
En verder
Op de binnenpagina’s vinden de lezers de gewoonlijke kleine nieuwtjes van de ‘Kroniek van den dag’, het dagelijks cursiefje ‘Op den uitkijk’ (dat de terugkeer van Het Laatste Nieuws voorstelt als ‘een beetje licht’11 in de informatieduisternis), de zogenaamde ‘gebroken armen en benen’ (ongevallen, diefstallen, enzovoort), de dienstregeling van de buurtspoorwegen, divers en gerechtelijk lokaal nieuws, sportnieuws (dat zich bij gebrek aan wedstrijden voornamelijk beperkt tot verhalen over de thuiskomst van gemobiliseerde of gevluchte sporters) en nog wat internationaal nieuws aangeleverd door DNB.
Een sfeerverslag van ‘Brussel in oorlogstijd’12 heeft het over de normalisatie van de situatie in de hoofdstad, behalve dan wat betreft ‘de vele voor ons vreemde uniformen’, de vele leeggekochte winkels, de herontdekking van de fiets nu de trams door opgeblazen bruggen niet meer over het kanaal Brussel-Charleroi geraken, en het vele opruimwerk van de oorlogsschade. Maar, eindigt het verslag met een positieve noot, ‘Brussel herleeft weer’ en ‘de bedrijven komen weer op gang en steeds meer menschen komen opnieuw aan den slag.’
De herleving van de fiets leidt op de sportbladzijde zelfs tot een lofrede13 op het gebruik ervan: de ‘groote massa ontwaakt uit haar slaap’ en wordt sportbeoefenaar in plaats van enkel toeschouwer. Een artikel dat pleit voor het hervatten van sportwedstijden, begint met een oproep om veel aan sport te doen.
Pagina’s 2, 5 en 6 uit Het Laatste Nieuws (18 juni 1940) (Liberas).
‘LATEN WE STERKE MENSCHEN WORDEN – Laten we veel aan sport doen! Een gezond en sterk lichaam is van grooten invloed op de vaardigheid van den wil. Dit is de zedelijke beteekenis van de sport. Zij bevordert de opgewektheid van den geest, omdat hierbij vereischt wordt: snelle opeenvolging van waarneming, oordeel, besluit en handeling.’14
Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940
Dreigende Duitse taal zit eerder verborgen: tussen het Antwerpse nieuws leest men onder de titel ‘Sabotage’15 een bericht dat een mededeling van de Feldkommandantur over de vernieling van militaire veldtelefoonleidingen weergeeft, burgers en gemeentelijke overheden op hun verantwoordelijkheid wijst en daders op de gevolgen, namelijk veroordeling door het krijgsgerecht. Tussen het Mechelse nieuws wordt aan gedemobiliseerde soldaten duidelijk gemaakt dat de Duitse overheid zich zal ‘verzetten tegen het bedeelen van elken steun aan diegenen die in de gelegenheid zijn te werken, of zullen hebben nagelaten van die gelegenheid gebruik te maken.’16
Met de lijsten ‘Inlichtingen over Dooden, Gewonden, Krijgsgevangenen en Vluchtelingen’ volgt Het Laatste Nieuws het voorbeeld van het eerder verschenen Algemeen Nieuws, dat vanaf eind mei lijsten van krijgsgevangenen17 publiceerde om lezers aan te trekken.
Tussen de enkele gepubliceerde advertenties vallen een paar berichten op: een opportunistisch schattingskantoor biedt zijn diensten aan ‘voor alle schattingen en voorbereidingen van dokumenten betreffende de vorderingen voor oorlogsschaden’18 en Het Laatste Nieuws zelf zoekt zowel naar adverteerders als naar benzine19 (om de verdeling van de kranten mogelijk te maken). Deze laatste oproep duikt de daaropvolgende dagen en weken nog regelmatig op.
Op de laatste pagina staat - Het Laatste Nieuws laat zijn volksopvoedende houding niet los - een ‘kaart van de gevechtsgebieden in Frankrijk, waarop men plaatsnamen aantreft welke thans geregeld voorkomen in de legerberichten.’20
Uit Het Laatste Nieuws (18 juni 1940: 7) (Liberas).
‘Kaart van de gevechtsgebieden in Frankrijk’ (Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 8) (Liberas).
Spontane sollicitatie
In de namiddag van 17 juni, het moment dus waarop Het Laatste Nieuws herverschijnt, beweegt er ook een en ander in Antwerpen. Terwijl de Antwerpse redactie op vraag van de nieuwe krantentop opnieuw aan het werk gaat onder leiding van Victor Resseler21, brengt Leon Hadermann, Antwerps verkoopsinspecteur en broer van de nieuwe hoofdredacteur, een bezoek aan Arthur Henry Cornette22. De zestigjarige Cornette, zoon van de Vlaamsgezinde liberaal Arthur Cornette (1852-1907), is hoofdconservator van het Antwerpse Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, doceert geschiedenis van de schilderkunst aan de ULB, publiceert regelmatig kunsthistorische bijdragen en was eerder, na het behalen van een doctoraat in de rechten aan de ULB, onder andere actief als advocaat, liberaal gemeenteraadslid, kabinetschef van de liberale Antwerpse burgemeester Jan De Vos en directeur op het ministerie van Openbaar Onderwijs. Hij is lid van het Willemsfonds in Antwerpen, is een (jeugd)vriend van Julius Hoste jr. en leverde in het verleden sporadisch artikels aan Het Laatste Nieuws.
Nadat Cornette op 14 juni van Elsa Hadermann, Leon Hadermanns oudste, achttienjarige, dochter23, hoorde dat Het Laatste Nieuws de volgende maandag opnieuw zou verschijnen, schreef hij deze laatste een brief ‘over een mogelijke medewerking’24, met het bezoek van 17 juni als gevolg.
‘’s Middags thuis bezoek van M. Hadermann over de medewerking aan Laatste Nieuws’, schrijft Cornette daarover in zijn dagboek, dat een van de weinige beschikbare eigentijdse bronnen is over de heropstart van Het Laatste Nieuws. Zijn aantekeningen geven weer hoe het herverschijnen van de krant aan hem voorgesteld wordt en hoe hij de zaken percipieert: ‘Het blad staat onder bestuur van M. Vinck [sic] van Eindhoven wiens zoon verloofd is met de dochter v. Hoste die aan M. Vinck volmachten gegeven heeft om de zaak voort te zetten’, schrijft hij, naast ‘ook Victor Resseler is er in betrokken’ en ‘de Redactie schijnt zeer ingenoomen te zijn met mijn medewerking’. Ook hijzelf is enthousiast, er is hem 300 frank per artikel beloofd, hij ‘[geeft] in overweging om er feuilletons van te maken. Zooniet hoofdartikels.’25
In zijn dagboeken geeft Cornette twee externe meningen weer over zijn medewerking aan de oorlogsversie van Het Laatste Nieuws: ‘Kessel’ (waarschijnlijk John Van Kessel van Librado, een vriend van Cornette26) raadt het hem af, terwijl Victor Resseler zijn ‘voornemen’ ‘volkomen goedkeurt’.27 De daaropvolgende dagen werkt hij effectief aan een eerste artikel over Peter Paul Rubens, van wie men in 1940 de driehonderdste overlijdensverjaardag viert. ‘Wij kunnen onmogelijk bij de pakken blijven zitten’28, schrijft hij aan zijn vriend Emmanuel De Bom over zijn werk voor de krant.
Arthur Henry Cornette (Het Laatste Nieuws, 29 juni 1940: 1).
‘Gelukkig initiatief’
Paul Veldekens, de stafhouder bij het Hof van Cassatie die het herverschijningsproces van Het Laatste Nieuws begeleidde, krijgt nog op 17 juni, vers van de pers, een exemplaar van Het Laatste Nieuws persoonlijk thuisbezorgd. Die dag heeft de cassatiebalie de door Paul Struye voorbereide nota L’exercice des pouvoirs de la nation belge pendant la durée de la guerre afgewerkt.29 Daarin concludeert ze dat in de gegeven omstandigheden de regering-Pierlot de enige wettelijke macht (‘pouvoir légal en exercice’) is. Een tweede nota over de uitoefening van de macht na een toekomstig staken van de vijandelijkheden (na een geallieerde of Duitse overwinning) volgt een dag later.
Na het doornemen van zijn ontvangen exemplaar, schrijft Veldekens dezelfde dag nog een brief30 aan Jacques Vink om hem te bedanken31 en te feliciteren met dit ‘gelukkige initiatief’.32 Hij geeft ook mee dat het nummer ‘in zijn geheel, hem helemaal lijkt te voldoen’.33 Daarnaast maakt hij van de gelegenheid gebruik om te reageren op het artikel over de voorgeschiedenis van de ontmoeting tussen kardinaal Van Roey en koning Leopold III op 31 mei; hij bezorgt Vink een rechtzetting34 in verband met de stappen die vanuit het juridische milieu, onder andere door hemzelf, gezet werden.
Ondertussen geeft Veldekens ook zijn plan voor een Franstalige krant niet op. Op 16 juni vergaderde hij nog met Henri Bauchau en Jacques Leclercq, aan wie hij richtlijnen gaf om met de organisatie ervan te beginnen; op 18 juni informeert hij Louis Fredericq, de kabinetschef van de koning, en kardinaal Van Roey over een hele reeks kwesties, waaronder de pers. Of hij zich na 17 juni nog inlaat met Het Laatste Nieuws, is niet duidelijk.
Paul Veldekens (Het Laatste Nieuws, 9 december 1938: 2).
Dit artikel past in een reeks gewijd aan Het Laatste Nieuws net voor, tijdens en net na de Tweede Wereldoorlog. Bezit u archiefmateriaal van personen die in deze periode voor Het Laatste Nieuws werkten (bijvoorbeeld brieven, foto’s, dagboeken, memoires) of promotiemateriaal van de krant, en mag dat geraadpleegd worden voor historisch onderzoek? Neem graag contact op met sebastien.baudart@liberas.eu.
Alle mogelijke opmerkingen kunnen eveneens gemeld worden op hetzelfde adres.
Bronnen, noten en/of referenties
1 Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940.
2 Zie voor deze dateringskwestie onder andere ‘De dagteekening van ons blad’, in: Het Laatste Nieuws, 13 september 1944: 2. Verschillende getuigenissen en de verder geciteerde brief van Paul Veldekens bevestigen de verspreiding in de namiddag van 17 juni.
3 ‘Geheime dienst’ door Sydney Horler en ‘Een Moederhart’ door Paul d’Aigremont.
4 Wat, in tegenstelling tot wat vaak beweerd wordt, niet verschilt, is de afwezigheid van de vermelding van Julius Hoste als ‘Bestuurder-Eigenaar’. Deze vermelding verdween al vanaf 10 september 1936 als gevolg van het ministerschap van Hoste. Sinds de voorzitter van de krijgsraad zich daar op 20 november 1945 tijdens het verhoor van Joris Van Acker verkeerdelijk over uitsprak, en de pers bij de verslaggeving van het proces deze verkeerde bewering overnam, is deze een eigen leven gaan leiden.
5 ‘Luchtaanval op de Duitsche Stad Neuss’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 1.
6 Het Laatste Nieuws, ‘Moed en Vertrouwen! Een woord tot onze lezers. Bij het herverschijnen van “Het Laatste Nieuws”’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 1.
7 Het Bestuur, ‘Aan onze Lezers’, in: Het Nieuws van den Dag, 18 juni 1940: 1.
8 ‘De Overgave van het Belgisch Leger. Elke verdere weerstand moest tot den onvermijdelijken en nutteloozen ondergang leiden’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 3.
9 ‘Den Brief van den Koning aan president Roosevelt. Hoe de werkelijke toestand zich voordeed’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 3.
10 ‘De Overgave van het Belgisch Leger. Elke verdere weerstand moest tot den onvermijdelijken en nutteloozen ondergang leiden’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 3.
11 ‘Op den uitkijk. Een beetje licht’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 2.
12 ‘Brussel in oorlogstijd. De toestand in de hoofdstad’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 2.
13 ‘Sportspiegel. Lof van het rijwiel’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 5.
14 ‘Sport zal Ontspanning brengen. Talrijke sportbeoefenaars zijn weer thuis’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 5.
15 ‘Van hier en daar. Antwerpen. Sabotage’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 4.
16 ‘Van hier en daar. Mechelen. Arbeidsgelegenheid voor ontslagen soldaten’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 4.
17 Het Algemeen Nieuws, 29 mei 1940 e.v.; Gaston Durnez, De Standaard. Het levensverhaal van een Vlaamse krant: 1914-1948 (Tielt: Lannoo, 1985) 462.
18 Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 7.
19 Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 7-8.
20 ‘Kroniek van den dag. De oorlog in Frankrijk’, in: Het Laatste Nieuws, 18 juni 1940: 2.
21 Cegesoma, Dossiers van de inlichtings-en actiediensten ('SRA') van de Staatsveiligheid (BE-A0547_2674_AA1333), doos 1.474, dossier 43.241: Victor Resseler: nota van V.N.E. 4 [Jean Houwelijckx] over de oorlogsgebeurtenissen bij Het Laatste Nieuws, 5 juli 1945.
22 Arthur Henry Cornette (Antwerpen, 4 maart 1880 - Sint-Michiels (Brugge), 22 januari 1945). Zie o.a.
Letterenhuis, Archief Arthur Henry Cornette (C 3622/21): brieven van Julius Hoste jr. aan Arthur Henry Cornette; Letterenhuis, Brievenmap Julius Hoste jr. (H 8257 B), brieven van Julius Hoste jr. aan Arthur Henry Cornette; Liberas, Archief Willemsfonds Algemeen Bestuur (archief nr. 10), nr. OWF / 5.1.33.: Ledenlijsten 1936/1937-1941/1942; Emmanuel De Bom, ‘In memoriam Arthur H. Cornette’, in: Jaarboek van de Koninklijke Vlaamsche Academie voor Taal- en Letterkunde, 1945: 72-76; Jozef Muls, ‘Prof. Dr. Arthur H. Cornette. De essayist en de mensch’, in: Jaarboek van de Koninklijke Vlaamsche Academie voor Taal- en Letterkunde, 1945: 77-95; Walter Prevenier, ‘Cornette, Arthur’, in: encyclopedievlaamsebeweging.be, geraadpleegd 29.5.2026.
23 Zie André Hadermann, Familiegeschiedenis Hadermann, van Elzas naar Vlaanderen (s.l.: André Hadermann, 2001) 121.
24 Letterenhuis, Archief Arthur Henry Cornette (C 3622/23): dagboeken, 14 juni 1940.
25 Letterenhuis, Archief Arthur Henry Cornette (C 3622/23): dagboeken, 17 juni 1940.
27 Letterenhuis, Archief Arthur Henry Cornette (C 3622/23): dagboeken, 16 (Van Kessel) & 22 (Resseler), juni 1940.
28 Letterenhuis, Brievenmap Arthur Henry Cornette (C 3622 B1): brief van Cornette aan Emmanuel De Bom, 23-25 juni 1940.
29 Tenzij anders aangegeven, is dit deel gebaseerd op CegeSoma, Archief Paul Veldekens (FICINV_2024): dagboek, 16-18 juni 1940; CegeSoma, Archief Paul Struye (FICINV_0756), nr. 2: processen-verbaal van de algemene vergaderingen van de balie van Cassatie, 17-18 juni 1940; Paul Struye (ed. Thierry Grosbois), Journal de guerre (Bruxelles: Editions Racine, 2004) 89-90 (16-17 juni 1940); Jérôme de Brouwer en Sebastiaan Vandenbogaerde, Geschiedenis van de balie bij het Hof van Cassatie 19e-20e eeuw / Histoire du barreau près la Cour de cassation 19e-20e siècle (Herentals: Knops Publishing, 2023) 160-161.
30 ARA2, Archief Auditoraat-generaal, dossier groepsproces-Het Laatste Nieuws, subdossier Joris Van Acker: afschrift van brief van Paul Veldekens aan Jacques Vink, 17 juni 1940.
31 Veldekens schrijft ‘Je vous suis bien reconnaissant d’avoir eu la délicatesse d’avoir déposé chez moi le premier numéro de “Het Laatste Nieuws”. C’est, en effet, un évènement qui a pour vous et moi une importance et marque un souvenir.’
32 Vertaling van ‘heureuse initiative’.
33 Vertaling van ‘dans son ensemble, me paraît tout-à-fait convenir’.
34 Veldekens vraagt ook om de informatie door te geven aan Le Soir en om zijn naam niet te vermelden bij de publicatie van de rechtgezette versie. Het Laatste Nieuws publiceert de ‘van bevoegde zijde’ verkregen informatie op 20 juni in de ‘Kroniek van den Dag’ (‘Het bezoek van Kardinaal Van Roey aan den Koning’, in: Het Laatste Nieuws, 20 juni 1940: 2).
