Van middeleeuws slagveld tot Vlaamse feestdag

Het boek De Leeuw van Vlaanderen verschijnt in 1838, 13 jaar voor het Willemsfonds wordt opgericht. De Vlaamse Beweging staat nog in haar kinderschoenen. Ze kan vooral rekenen op de inzet van letterkundigen, die elkaar vinden in literaire gezelschappen die nog vrij elitair zijn opgevat.² Met zijn uitgave mikt Conscience op een breder publiek. Het boek verschijnt niet onopgemerkt. In de krant Standaerd van Vlaenderen verschijnt onder de rubriek Antwerpen het volgende: 

Conscience begint met dit boek aan een ware veroveringstocht. 70 jaar na de verschijning kijkt Het Volksbelang achterom: 

Dit was maar al te waar. In de bibliotheken van het Willemsfonds waren meestal meerdere exemplaren te vinden van Consciences bestseller.⁵

Het gegeven van de Guldensporenslag zelf en de overwinning van de Vlamingen op de Fransen keert na publicatie van de roman ook op andere plaatsen in de toenmalige Nederlandse literatuur terug. In die jaren zien de Vlaamsgezinden het immers nog vooral als een strijd tegen Frankrijk en plaatsen het binnen het idee van de groei van de Vlamingen binnen de jonge Belgische staat. Zo publiceert Jacob Heremans (later voorzitter van het Willemsfonds) in het Nederduitsch Letterkundig Jaarboekje 1847 zijn gedicht ‘Op den Groeninger Kouter’.⁶ Ook algemeen secretaris Julius Vuylsteke benoemt de Guldensporenslag in zijn beroemd geworden gedicht Klauwaard en Geus. Onder deze leuze kiest Vuylsteke ondubbelzinnig voor een samengaan van Vlaamsgezindheid en liberalisme waarmee hij zijn geloof in een ‘neutrale’ Vlaamsgezinde strekking opgeeft en zich tegelijkertijd profileert tegen katholieke flaminganten:

Langzamerhand groeit ook het idee om 11 juli een duidelijker symboolfunctie te geven. Ongeveer in de periode dat het gedicht Klauwaard en Geus verschijnt, stuurt een milde schenker een brief naar het Willemsfonds: ‘Ter gelegenheid van den verjaardag van de Guldensporen-slag, 11 juli 1302, zend ik, ingesloten tien francs aan het bestuur van het Willemsfonds.’⁸

In Brugge krijgt intussen een initiatief vorm om twee hoofdrolspelers uit Conciences verhaal, ‘Pieter De Coninc’ en ‘Jan Breidel’, met een gedenkteken te eren. Julius Sabbe, liberaal flamingant en actief Willemsfondslid, speelt een belangrijke rol in dit comité. Sabbe richt het tijdschrift De Halletoren op en zorgt voor sensibilisering bij de Willemsfondsleden. Eind november 1874 bijvoorbeeld spreekt hij over het thema bij de Gentse afdeling. Enkele weken later houdt Willemsfonds Antwerpen een ‘buitengewone zitting ten voordele van het Brugsche gedenkteeken’.⁹ Het Willemsfonds zet de daaropvolgende jaren mee de schouders onder de actie voor de oprichting van het standbeeld op de Brugse Grote Markt.

Het enthousiasme voor 11 juli en het idee dat dit een belangrijke dag is voor de Vlaamse Beweging neemt de daaropvolgende jaren zienderogen toe. Het leeft over de ideologieën heen. Vooral het Algemeen Nederlandsch Verbond zet zich eind negentiende eeuw  in voor de promotie van de Guldensporenherdenking. De afdelingen van het Willemsfonds gaan daar elk op hun eigen manier mee om. Uit Antwerpen komt in 1893 de vraag aan het Algemeen Bestuur om de afdelingen aan te zetten om 11 juli te motiveren ‘opdat die dag een nationale feestdag worde in gansch Vlaanderen’.¹² De Vlaamsche Jonge Wacht van het Willemsfonds Gent organiseert twee jaar later een herdenkingsfeest naar aanleiding van 11 juli: ‘In dezen tijd van ontzenuwende verslapping is het meer dan noodig hulde te brengen aan den mannenmoed der vaderen, en daarin les en leering te putten, om daarna met krachtdadige overtuiging den strijd aan te gaan voor de Vlaamsche en vrijzinnige beginselen.’ Die laatste nuance is voor hen niet onbelangrijk. De liberale Vlaamsgezinden zien zich immers langzamerhand overvleugeld: ‘Nu vooral dat de katholieken, hier en elders, van het herinneringsfeest van den Gulden Sporenslag een uitsluitend katholiek feest maken, is het de plicht van elken liberalen Vlaming deze vriendenbijeenkomst bij te wonen.’ Het pamflet eindigt met een motiverende leuze: ‘In Vlaanderen Vlaamsch en - Clauwaert en Geus!’¹³ Willemsfonds Brugge bouwt eveneens op dit elan verder. Tien jaar na de inhuldiging van het standbeeld noteert de afdeling in het jaarverslag: ‘Onze kring blijft van oordeel dat het vieren van den 11 juli als nationalen feestdag moet ondersteund en uitgebreid worden tot onderhoud en aankweeking van gezonde vaderlandsliefde.’¹⁴ 

De viering van de zeshonderdste verjaardag van de Guldensporenslag in 1902 biedt kansen om de handen in elkaar te slaan en een wens in realiteit om te zetten. Het Willemsfonds heeft zich bij de eeuwfeestherdenking van de Boerenkrijg in 1898 de kaas van het brood laten eten door het katholieke Davidsfonds.¹⁵ In kringen van vrijzinnige flaminganten is de motivatie nu groot om zich niet in de hoek te laten drummen. De mobilisatiekracht van het Willemsfonds is evenwel beperkt, in tegenstelling tot bijvoorbeeld die van het Davidsfonds. De vereniging besluit daarom alles in te zetten op de uitgave van een mooi boekwerk. Ze neemt Victor Fris onder de arm, een gerespecteerd historicus en leraar aan het Koninklijk Atheneum te Oostende. Onder de titel Vlaanderens Vrijmaking in 1302 schrijft hij een nauwkeurige en wetenschappelijk onderbouwde analyse van de gebeurtenissen op de Groeningekouter. Hoewel het als ondertitel ‘Een Volksboek’ krijgt, is het werk eerder historisch-wetenschappelijk opgevat, weinig motiverend en voor heel wat lezers een maat te hoog gegrepen. Bovendien loopt de productie van het werk niet van een leien dakje. Het boek verschijnt met vertraging en bijkomende distributieproblemen leiden tot onvrede.¹⁶ Op aangeven van onder anderen Leo Augusteyns uit Antwerpen vat het Willemsfonds het plan op om een kleine ‘volksbrochure’, gebaseerd op het ‘volksboek’ van Fris, uit te geven. De prijs moet laag zijn (vijf centiemen) en het volume beperkt (zestien pagina’s). Bestellingen in de bewaarde correspondentie tonen de interesse van de Willemsfondsafdelingen. Maar er blijft een mysterie: van die brochure is nauwelijks een exemplaar bewaard.¹⁷

Met de geplande herdenkingsviering te Kortrijk loopt het eveneens mis. Reeds twee jaar eerder stond het Willemsfonds in contact met het Davidsfonds om de feestelijkheden rond 1302 openbaar te maken voor ‘alle stamgenooten, zonder onderscheid van denkwijze’.¹⁸ De intenties mogen dan al goed zijn, in de praktijk blijkt het moeilijk om over de eigen grenzen heen te stappen. Het opstellen van een voor iedereen aanvaardbaar programma leidt tot stevige discussies en tot aparte herdenkingen. Dit gaat niet onopgemerkt voorbij aan diegenen die het idee van die herdenking maar niets vinden. Auteur Maurice Maeterlinck vindt het nodig om nog wat zout in de wonden te strooien. Hij publiceert een week voor 11 juli een hoofdartikel in de Franse krant Le Figaro onder de veelzeggende titel ‘Commémoration inutile’ en schudt zo ook de Fransen wakker.¹⁹

De verdeeldheid van de Vlamingen heeft tot gevolg dat ieder zowat zijn eigen weg gaat. Er vinden die zomer vieringen plaats van de Vlaamsche Volksraad (13 juli 1902), het liberale Vaderlandsch Comiteit (13 juli 1902), het katholieke Nationaal Comiteit (17 augustus 1902) en tot slot een socialistische bijeenkomst (31 augustus 1902).²⁰ Het Willemsfonds steunt volop de viering van het Vaderlandsch Comiteit en verspreidt de directieven die de organisatoren geven: ‘Ten einde aan onze betooging haar Vaderlandsch-vredelievend en grootsch karakter, ongeschonden te bewaren, verzoeken wij eenieder ten vriendelijkste zich te willen onthouden van het zingen van politieke liederen.’²¹ Achteraf is telkens het enthousiasme groot: 

Het blijft een merkwaardig schouwspel, zo noteren historici later. H.J. Elias schrijft in zijn Geschiedenis van de Vlaamse Gedachte: 

En bij het 700-jarige eeuwfeest van de Guldensporenslag blikt historicus Jo Tollebeek honderd jaar terug: 

Het lijkt er evenwel op dat de verdeeldheid van 1902 de ogen opent. De daaropvolgende jaren wint de herdenking van de Guldensporenslag aan belang. De oproep om er een heuse feestdag van te maken weerklinkt steeds luider. In 1908 vindt in Antwerpen een heel geslaagde Guldensporenherdenking plaats. Een verslaggever van de Rotterdamsche Courant heeft het goed bekeken: 

Lokale Willemsfondsafdelingen nemen aan herdenkingen deel of organiseren zelf feesten en bijeenkomsten op 11 juli.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog staat de bezetter weinig feestvreugde toe. Nadien krijgen de Guldensporenvieringen opnieuw vorm. Er zijn wel flinke verschillen wat de invulling betreft. Er is sprake van meer officiële vieringen enerzijds en meer militante bijeenkomsten anderzijds. Dit weerspiegelt de tegenstelling tussen gematigden en radicalen. Het Willemsfonds kiest daarbij uitdrukkelijk voor de meer gematigde variant. Interessant in dat verband zijn affiches met programma’s van de 11 juli-herdenkingen van Willemsfonds Tienen, die vrij goed bewaard zijn voor het interbellum. Naast gematigdheid is er toch ook variatie waarneembaar. In 1924 is letterkundige Emiel Buskens de feestredenaar en is er een opvoering van de cantate Moederweelde. De bijeenkomst is wel expliciet ‘voorbehouden aan liberale maatschappijen’. Vijf jaar later staat literair verteller Abraham Hans als spreker op de agenda. 

De affiche voor het Plechtig Sporenfeest in Tienen (1930) valt dan weer meteen op door de tricolore band. Dit heeft wellicht te maken met de viering van het honderdjarig bestaan van België dat jaar. Tegelijkertijd toont het aan dat voor Willemsfondsers Vlaanderen nog steeds gerust verder kan onder de Belgische vlag, wat op andere Guldensporenvieringen in die jaren door meer radicale groeperingen eerder betwist wordt. Merkwaardig genoeg is de gastspreker in 1930 Louis Boeckx, liberaal volksvertegenwoordiger die het amnestievoorstel van Frans Van Cauwelaert heeft gesteund, en niet meteen meer in de bovenste schuif ligt bij de Franstalige partijbonzen. Het jaar erop is de affiche van het Tiense Plechtig Sporenfeest getooid met een kleiner tricolore bandje, maar het is er nog wel. Feestredenaar van dienst is de eerder onbekende voorzitter van het Oudstrijdersverbond NSB, Maurits De Praetere. Een jaar later is er een topaffiche met Julius Hoste jr. die komt spreken over vrede en volkenrecht. De Willemsfondsafdeling loopt op eieren, en dat lijkt voor de hele vereniging wel wat het geval te zijn.²⁶

Na de Tweede Wereldoorlog heeft het Willemsfonds het moeilijk om weer op het terrein te komen. Guldensporenvieringen staan nog niet meteen heel hoog op agenda. Met de viering van 650 jaar Guldensporenslag zijn er wel contacten met het Nationaal Guldensporencomité dat voor die gelegenheid is opgericht. De initiatiefnemers beklemtonen nogmaals dat ‘11 Juli, indien niet officieel, althans door ons volk, wordt gevierd als onze Vlaamse nationale hoogdag’.²⁷ Het Volksbelang, intussen eerder spreekbuis van het Liberaal Vlaams Verbond maar in zekere zin toch ook nog van het Willemsfonds, ziet 11 juli nog steeds als een nationale feestdag. Het blad roept op tot eenheid: ‘Het ware wenselijk dat hij van jaar tot jaar met meer luister zou gevierd worden en dat de Vlamingen op deze dag alles zouden vergeten wat hen scheidt om zoals de gemeentenaren van 1302 te overwegen dat enkel door eensgezinde acties iets groots kan tot stand komen.’²⁸

Het Willemsfonds is in die geest meteen enthousiast bij de oprichting van het Nationaal Guldensporencomité eind 1963. Gegroeid vanuit de Economische Raad voor Vlaanderen, verenigt het comité naast de drie cultuurfondsen Davidsfonds, Willemsfonds en Vermeylenfonds nog enkele andere partners om 11 juli de nodige uitstraling te geven.

Na het verwerven van de culturele autonomie in 1970 blijft het Willemsfonds deze filosofie trouw. Op 6 juli 1973 wordt 11 juli erkend als de eigen feestdag van de Nederlandse Cultuurgemeenschap. Vijftien jaar later is het de feestdag van de Vlaamse Gemeenschap. De Willemsfondsafdelingen organiseren lokale vieringen. Ze doen dit in beperkte kring of sluiten aan bij andere Vlaamsgezinde verenigingen. In de jaren 1970-1980 grijpt het nationaal bestuur 11 juli aan om een standpunt in de verf te zetten, maar blijft gematigd in zijn houding. De speeches die op de bijeenkomsten worden gehouden, zijn eerder beschouwend en neutraal.

Eén keer stuurt het Willemsfonds een iets scherpere motie de wereld in. Tijden de 11-juliviering 1992 verstoren enkele jongeren ‘die zich vereenzelvigden met het Vlaams Blok’ het optreden van Willem Vermandere. In een officiële mededeling stelt het Willemsfonds: 

Deze zinnen sturen nog altijd de koers van het huidige Willemsfonds. Het is in die geest dat jaarlijks op 11 juli nog een herdenking en neerlegging van bloemen plaatsvindt aan het monument van naamgever Jan Frans Willems in Boechout of dat nationaal en lokaal gemeenschappelijke vieringen worden ingericht in het licht van een Vlaamse Nationale Feestdag.

Van Consciences roman tot de mogelijke erkenning van 11 juli als een betaalde feestdag voor iedereen. Het is een lange weg die is afgelegd. De datum is  geclaimd door liberalen en katholieken, door gematigden en radicalen, door een jonge natie op zoek naar symbolen en een gemeenschap die haar plaats binnen België herdefinieert. Precies daarin schuilt de blijvende waarde van de Guldensporenherdenking: niet als een vaststaand feit, maar als een spiegel die telkens toont waar de Vlaamse Beweging op dat moment voor stond, en waarover ze het oneens was.