Het proces waarbij opiniemakers en journalisten proberen grip te krijgen op de figuur van Lumumba begint al bij de start van zijn woelige politieke opgang. Interessant in dat verband is de perceptie van Lumumbaās acties en persoonlijkheid in de opiniestukken van Het Laatste Nieuws-journalist Leo Siaens (1929-2014). In deze bijdrage staat de incidentrijke periode tussen twee belangrijke keerpunten in Lumumbaās korte leven centraal: zijn arrestatie op 1 november 1959 in Stanleystad (vandaag Kisangani) en zijn historische speech op 30 juni 1960 naar aanleiding van de officiĆ«le onafhankelijkheid.
Leo Siaens is een van de invloedrijkste Vlaams-liberale journalisten van zijn generatie. Hij begint zijn carriĆØre als journalist bij Het Laatste Nieuws in 1950. In 1967 wordt hij adjunct-hoofdredacteur en in 1979 hoofdredacteur. In 1989 gaat hij met pensioen. In 1959-1960, de jaren die centraal staan in deze bijdrage, leidt hij al de parlementaire redactie van de krant, maar verzorgt hij ook verslaggeving over Belgisch Congo.
Via opiniestukken van journalisten zoals Siaens, in een massakrant als Het Laatste Nieuws, krijgen Vlamingen in deze periode een idee van de ambities en het karakter van de onafhankelijkheidsstrijder Patrice Lumumba. Die is sinds zijn vrijlating uit de gevangenis in januari 1960 en zijn daaropvolgende deelname aan de Rondetafelconferentie niet meer weg te slaan uit de Belgische perskolommen. Het televisiemedium staat op dat moment nog in de kinderschoenen.
Siaens: de āvriend van Lumumbaā?
Siaens had in zijn rijke carriĆØre contacten met belangrijke Congolese leiders, zoals MoĆÆse Tshombe, Albert Kalonji en Lumumba. Hem voorstellen als een āvriend van Lumumbaā, zoals sommigen deden bij het overlijden van de oud-(hoofd)redacteur, zou de werkelijkheid echter oneer aandoen.1
Reeds in zijn verslaggeving over de rellen in Leopoldstad (vandaag Kinshasa) in januari 1959, waarbij tientallen doden vallen, deelt Siaens een sneer uit naar Lumumba. Hij schrijft over āde woordenkramerij van sommige zogenaamde ontvoogdenā, van zogenaamde āintellectuelenā die de onafhankelijkheid aantrekkelijk voorstellen om er vooral zelf zoveel mogelijk politiek voordeel uit te halen.2 Lumumba had immers op 28 december 1958 in Leopoldstad een historische speech gegeven om zijn partij, de Mouvement National Congolais (MNC), op te zwepen, met een duidelijke oproep aan het Congolese volk om niet langer passief de onafhankelijkheid af te wachten, maar in actie te komen.3
Op het moment dat Congo anderhalf jaar later onafhankelijk wordt, laat Siaens - die voor Het Laatste Nieuws op de āDag der Dagenā (30 juni) ter plaatse is - net als zijn hoofdredacteur Marcel Stijns weinig ruimte voor kritische zelfreflectie. In een sfeer van nostalgie naar het verleden en onzekerheid over de toekomst schrijft Siaens: āBelgiĆ« heeft zijn plicht gedaan en Congo in amper driekwart eeuw uit de duisternis gehaaldā.4
Toch zou het verkeerd zijn Siaens op ƩƩn lijn te plaatsen met radicale prokoloniale stemmen - zoals die van het liberale Kamerlid en fervent Lumumba-tegenstander Hilaire Lahaye - die de snelheid van het onafhankelijkheidsproces wilden afgeremd zien. Zo merkt Siaens reeds in december 1959 vanuit Leopoldstad op dat de vraag of volledige onafhankelijkheid vooruitgang zou brengen of niet, voor de Congolezen eigenlijk niet meer aan de orde is. De onafhankelijkheidsgeest is uit de fles:
Lumumba en Siaens rond 1960 (Liberas).
āToen het nog mogelijk was de Congolezen uit te leggen wat het begrip onafhankelijkheid eigenlijk inhield, waren hier geen mensen te vinden die deze taak machtig waren. Men geloofde niet in het onafwendbare, toonde zich onverschillig, nors of verbetenā.5
Siaens geeft in hetzelfde artikel ook blijk van een veel afstandelijkere, zelfkritische blik op het koloniale verleden dan in zijn verbloemende, Belgischgezinde berichtgeving over de onafhankelijkheidsplechtigheden op 30 juni: āMen vraagt zich af of het beschavingswerk wel beschaving was. Of het niet moorddadig is geweest mensen anders te willen doen leven dan zij leefden.ā6
Wantrouwen
āDe eerzuchtige Lumumba werd aangehouden. Het is waarschijnlijk dat Lumumba de bloedige onlusten te Stanleystad heeft uitgelokt om zijn aanhouding zelf te bewerken met de hoop door zijn rasbroeders als een āmartelaarā beschouwd te worden. Zijn oproep tot āoorlog tegen BelgiĆ«ā heeft een tegenovergestelde uitwerking gehad. Kalonji, die een hele weg heeft afgelegd, heeft gezegd dat de onafhankelijkheid niet in wanorde kan tot stand worden gebracht.ā7
In zijn verslaggeving over de rellen die eind oktober 1959 uitbreken in Stanleystad, toont Siaens zich tevreden met de arrestatie van Lumumba op 1 november naar aanleiding van diens opzwepende speeches. Hij schildert Lumumba af als een gewiekste demagoog die bewust politiek martelaarschap nastreeft, maar zich heeft misrekend omdat een nieuwe gematigde leider is opgestaan: Albert Kalonji, de Baluba-leider uit Kasai die de controle verwerft over de afgesplitste MNC-fractie en de schuld van de rellen bij Lumumba legt.
Kalonji was nochtans niet lang daarvoor, in augustus 1959, onder huisarrest geplaatst voor het aanwakkeren van raciale spanningen in het etnische conflict tussen de Baluba en de Lulua in de KasaĆÆstreek. Kalonji stemt begin november, na een verblijf in Brussel, in tegenstelling tot Lumumba strategisch in met de gematigde plannen van de Belgische regering voor de politieke emancipatie van zijn land. De arrestatie van Lumumba komt Kalonji niet ongelegen en Siaens gelooft dat Kalonji āna wijs beraad tijdens zijn verwijderingā gematigder is geworden.8
Siaens maakt in de eerste helft van december 1959 een vijftiendaagse reis door Congo als reporter om de temperatuur te meten voor de nakende stembusgang in het land en figuren zoals Kalonji voor het voetlicht te brengen. Kalonjiās partij onthoudt zich - net als de Alliance des Bakongos (ABAKO) van Kasavubu - bij de door de koloniale overheid georganiseerde gemeentelijke en gewestelijke verkiezingen, ondanks het feit dat Kalonji zelf opkomt in Luluaburg (vandaag Kananga) en er wordt verkozen. Kalonji (āde bebaarde Fidel Castro der Balubaā) verspeelt hiermee krediet bij Siaens als geloofwaardig leider voor postkoloniaal Congo.9
Het diplomatieke optreden en de politieke feeling van de vrijgelaten Lumumba op de Rondetafelconferentie in Brussel in januari en februari 1960, overtuigen Siaens daarentegen al snel dat de welbespraakte en mediagenieke MNC-leider zijn collegaās en rivalen zoals Kasavubu en Kalonji snel zal overschaduwen. Op 9 februari, te midden van de lopende onderhandelingen, neemt Siaens in de televisiestudio van het Nationaal Instituut voor de Radio-Omroep (NIR) zelfs een kort interview af van Lumumba voor het ideologisch-culturele televisieprogramma De Liberale Actie en Gedachte, verzorgd door de Stichting Arthur Vanderpoorten, waarvan Siaens directeur-beheerder is.10
Positieve en negatieve verbazing
āNa iedere zin bracht hij zijn toehoorders tot bedaren: āook de blanken die hier leven zijn ongerust. Wij willen met hen in vrede leven. Niemand heeft er ooit aan gedacht hen uit te drijvenā. Men had van Lumumba revolutionaire verklaringen verwacht. Men vreesde erge dingen. Hij had zijn blanke toehoorders nog meer voorbehouden: āWij zullen geen onlusten verwekken. Daarom geef ik voor deze avond als ordewoord: we gaan de chacha dansenā. Wat kon de MNC-leider bezielen tenzij het besef dat opruiing niet zou baten? Wie het licht zoekt in de Congolese politiek, kan niet wanhopen.ā11
Naarmate de onafhankelijkheid dichterbij komt, in de nasleep van de door Lumumbaās partij gewonnen nationale verkiezingen in mei 1960, krijgt Siaens, die voor Het Laatste Nieuws opnieuw vanuit Leopoldstad verslag uitbrengt, meer en meer vertrouwen in de toekomst van een onafhankelijk Congo met Lumumba als leider.
Hij is in juni aanwezig bij een toespraak van Lumumba, wanneer die zijn ontgoocheling in de Belgische regering en koning Boudewijn toont, nadat Belgisch minister-resident Walter Ganshof van der Meersch op 17 juni Lumumba zijn informatieopdracht voor een Congolese regering van nationale eenheid had ontnomen en Kasavubu had aangesteld als formateur. Siaens ervaart het als hoopgevend en onverwacht dat Lumumba, ondanks zijn frustratie, niet oproept tot geweld maar zijn zwarte en blanke toehoorders vraagt om gezamenlijk te dansen op het symbolische rumbalied IndƩpendance Cha Cha.
Lumumba slaagt er uiteindelijk toch in enkele dagen voor de onafhankelijkheid de eerste regering van het onafhankelijke Congo, met hem aan het hoofd, tot stand te brengen. Siaens ziet bij de stemming in de Senaat een beloftevolle premier opstaan.12 Dat positieve beeld houdt echter niet lang stand.
Op 30 juni laat Lumumba tijdens zijn toespraak op de onafhankelijkheidsplechtigheid te Leopoldstad de diplomatische gevoeligheden en tactiek vallen. Hij weidt concreet uit over de fouten en wantoestanden uit het koloniale verleden en weigert de onafhankelijkheid, zoals de Belgische regering en koning Boudewijn van hem verwachten, te zien als een geschenk van de Belgen.13
Siaens probeert in zijn verslaggeving meteen de betekenis van de uitgesproken woorden te minimaliseren door te wijzen op de onvoorspelbare persoonlijkheid van Lumumba: āZoveel scherpe woorden had men op deze dag niet verwacht. Was het om zijn troepen te bedaren? Was het om zich nationalistischer te tonen dan het staatshoofd [Kasavubu]? Niemand kon uitmaken wat hem bezielde.ā14
Angst voor de toekomst
āOmstreeks 4 u begon het dĆ©filĆ© van de troepen van generaal Janssens die tegen een van de stellers van de tribune aanleunde, als een āsteunpilaarā van de nieuwe staat. In kraakheldere uniformen trok de toekomst van de nieuwe staat voorbij die door onze landgenoten zo geduldig werd opgebouwd en die van de nieuwe Congolese leiders ten minste evenveel verwacht. Moge Lumumba en zijn minister een oog gehad hebben voor de talrijke blanke vrouwen en mannen die zich onder de zwarten hebben gemengd en mee feestvierden. Zij hebben recht op een onbekommerd bestaan in dit land, dat zonder hen niet gedijen kan.ā15
In zijn stereotiepe reportage onderdrukt Siaens nauwelijks de angst voor rellen en etnisch en politiek geweld die de blanke bevolking van Leopoldstad in de nadagen van de kolonie en de begindagen van de onafhankelijke republiek in haar greep houdt. Siaensā toon verhult nauwelijks hoezeer de zenuwen gespannen staan in de hoofdstad. Op 2 juli wordt een samenscholingsverbod uitgevaardigd voor de hele hoofdstad. Luitenant-generaal Ćmile Janssens, bevelvoerder van de Force Publique, is veel minder essentieel als āsteunpilaarā en populair bij de zwarte soldaten dan het dĆ©filĆ© op 30 juni liet uitschijnen. Tijdens de nacht van 5 juli slaan soldaten te Thysstad (vandaag Mbanza-Ngungu) aan het muiten. Al snel slaat de muiterij over naar de hoofdstad en de rest van het land.16
Lumumba ontslaat Janssens en op 7 juli komen de eerste Belgische slachtoffers uit Thysstad aan in Leopoldstad. Siaens is nog steeds op post voor Het Laatste Nieuws en voert in Leopoldstad een gesprek met het hoofd van de provinciale regering in Katanga, MoĆÆse Tshombe, over diens visie, enkele dagen voor Tshombe, op 11 juli, de onafhankelijkheid van de grondstofrijke provincie uitroept.
Onder invloed van de snelheid van de gebeurtenissen, verbreekt Lumumba op 14 juli de diplomatieke betrekkingen met BelgiĆ«, dat een dubieuze rol speelt in de ondersteuning van de secessie van Katanga, en eist het vertrek van de Belgische troepen die in het land zijn ter bescherming van de Europeanen. Hij dreigt een beroep te doen op de Sovjet-Unie. Door zijn acties is Lumumba tegen het najaar voor Siaens, net als voor heel wat landgenoten, een persona non grata geworden ādie de haat der (Congolese) bevolking tegen de Belgen keerdeā.17
De moeizame omgang in Brussel met de tragische afloop van dit explosieve verleden zal in de derde en laatste bijdrage in deze reeks centraal staan.
Bronnen, noten en/of referenties
1. Bert Cornelis, āOud-hoofdredacteur van Het Laatste Nieuws overledenā, Het Volksbelang, 135, nr. 6 (juli 2014): 3.
2. Leo Siaens, āDe toestand in Congoā, in: Het Laatste Nieuws, 7 januari 1959: 1.
3. Jean Omasombo en BenoĆ®t Verhaegen, Patrice Lumumba. Acteur politique. De la prison aux portes du pouvoir. Juillet 1956-fĆ©vrier 1960 (Parijs: LāHarmattan, 2005) 174-175.
4. Leo Siaens, āCongo sedert middernacht onafhankelijkā, in: Het Laatste Nieuws, 30 juni 1960: 1.
5. Leo Siaens, āCongo: vraagstuk van de mensā, in: Het Laatste Nieuws, 5-6 december 1959: 8.
6. Leo Siaens, āCongo: vraagstuk van de mensā, in: Het Laatste Nieuws, 5-6 december 1959: 1.
7. Leo Siaens, āKentering mogelijk in Congoā, in: Het Laatste Nieuws, 4 november 1959: 1, 10.
8. Omasombo en Verhaegen, Patrice Lumumba. Acteur politique, 217; Leo Siaens, āLuluaburg leeft in angstā, in: Het Laatste Nieuws, 8 december 1959: 5.
9. Leo Siaens, āMachtsverhoudingen in Congoā, in: Het Laatste Nieuws, 22 december 1959: 3; Leo Siaens, āCongo na de verkiezingenā, in: Het Laatste Nieuws, 24 december 1959: 3.
10. Liberas, Archief Stichting Arthur Vanderpoorten, 4.1.2.5, Script Wij en Congo (9 februari 1960).
11. Leo Siaens, āCongo op de tweesprongā, in: Het Laatste Nieuws, 22 juni 1960: 9.
12. Jean-Claude Willame, Patrice Lumumba (Parijs: Ćditions Karthala, 1990) 85-91; Leo Siaens, āSchitterende overwinning van Lumumba in Congolese Senaatā, in: Het Laatste Nieuws, 25-26 juni 1960: 3.
13. Sibo Rugwiza Kanobana, Lumumbaās droom. Wat zijn gedachtegoed ons vandaag kan leren (Antwerpen/Amsterdam: De Geus, 2025) 24-30.
14. Leo Siaens, āEen historische dag voor BelgiĆ« en Congoā, in: Het Laatste Nieuws, 1 juli 1960: 3.
15. Ibid.
16. Zana Aziza Etambala, De teloorgang van een modelkolonie. Belgisch Congo (1958-1960) (Leuven: Acco, 2008) 423-456.
17. Vrij Limburg, 5 november 1960: 2; Het Laatste Nieuws, 16-17 juli 1960: 3; Leo Siaens, āDe toekomst van Congoā, in: Het Laatste Nieuws, 19 juli 1960: 1; Het Laatste Nieuws, 21 juli 1960: 1.