De op- en neergang van Lumumba toont hoe de breder gedeelde droom van een vrij en democratisch postkoloniaal Congo ontstond, en tijdens de Congocrisis (1960-1965) uiteenspatte. Twee korte passages van Lumumba in Gent spelen daarbij een bescheiden maar symbolisch betekenisvolle rol. Ze markeren zijn hobbelige traject van sympathisant van het liberale verenigingswezen in de kolonie tot nationalistisch boegbeeld in de tweede helft van de jaren 1950.

1956: de onderdanige gast

Op 6 mei 1956 zit Lumumba samen met vijftien andere door het ministerie van KoloniĆ«n geselecteerde Congolese Ć©voluĆ©s en ā€˜notabelen’ op de tribunes aan de Gentse Watersportbaan voor de internationale regatta1.  Hij maakt deel uit van een delegatie die sinds 25 april onder grote persbelangstelling op een strak geregisseerde propagandatour door BelgiĆ« reist, met bezoeken aan onder meer de Antwerpse haven, de steenkoolmijn van Waterschei in Genk en de UniversitĆ© du Travail in Charleroi.

Naast Lumumba maakt ook Arthur Pinzi uit Leopoldstad deel uit van de delegatie. Pinzi is directiesecretaris bij de Geologische Dienst van het Gouvernement-generaal en voorzitter van de Association du Personnel indigĆØne de la Colonie, een vakbond voor Congolees overheidspersoneel.

Beiden bewegen zich in liberale milieus: Pinzi leidt de Congolese afdeling van de Cercle LibĆ©ral d’Étude et d’AgrĆ©ment, terwijl Lumumba in Stanleystad voorzitter is van de lokale Amicale LibĆ©rale. Critici stellen dan ook dat de minister van KoloniĆ«n, Auguste Buisseret, voor deze reis vooral deelnemers selecteerde die ideologisch aansluiten bij de regeringspartijen van dat moment: de socialistische en de liberale partij2.

Op 19 mei krijgt Lumumba de kans om een individueel bezoek te brengen aan de administratieve zetel van de Algemene Centrale der Liberale Vakbonden in de Koning Albertlaan te Gent. Directeur-generaal Alfons Colle ontvangt hem persoonlijk en leidt hem rond. Lumumba schrijft als bedanking een amicale boodschap neer in het Guldenboek van de vakbondscentrale. Pinzi was al eerder, op 9 mei, langs geweest bij Alfons Colle en zijn zoon, directeur Armand Colle, voor een kennismaking met de werking van de Liberale Vakbond3.

Tijdens een uitzwaai-interview op 23 mei dankt Lumumba de Belgen uitbundig voor het vriendelijke onthaal. Achter de schermen blijkt de studiereis echter allesbehalve vrij. Congolese deelnemers worden voortdurend begeleid door koloniale bestuurders. Zelfs op een vrije dag is zelfstandige verplaatsing nauwelijks toegestaan: wie zich van de groep wil losmaken, moet daarvoor schriftelijk toestemming vragen aan minister Buisseret4.

Na terugkeer merkt Lumumba tijdens een presentatie in het atheneum van Stanleystad fijntjes op dat het overvolle reisschema nauwelijks ruimte liet om ’s avonds indrukken te laten bezinken. Pinzi klaagt bij persagentschap Belga vanuit Leopoldstad zelfs openlijk dat de delegatieleden zich in BelgiĆ« minder vrij voelden dan in Congo. Toch blijven Lumumba en Pinzi na hun thuiskomst BelgiĆ« bewieroken tijdens lezingen voor Ć©voluĆ©s en koloniale functionarissen. Ze schaden het vertrouwen van Buisseret niet en worden opnieuw uitgenodigd in Brussel in juli 19565.

Maar vlak voor vertrek wordt Lumumba opgepakt en veroordeeld voor verduistering van een grote som geld. Hij verdwijnt ruim een jaar achter de tralies in Stanleystad, terwijl Pinzi intussen als Congolees vakbondsleider wĆ©l vrij naar BelgiĆ« blijft reizen. Zo woont Pinzi op 8 juni 1957 de match tussen La Gantoise en Real Madrid bij, terwijl Lumumba in zijn cel werkt aan een manuscript met de veelzeggende titel Le Congo: terre d’avenir, est-il menacĆ©?6.

Lumumba’s opsluiting betekent geen einde, maar een keerpunt. Na zijn vrijlating probeert hij samen met Pinzi vanuit de Congolese afdeling van de Liberale Kring van Leopoldstad een autonome Congolese liberale partijbeweging uit de grond te stampen. Dit initiatief mislukt. In oktober 1958 tekenen Pinzi en Lumumba samen met andere geestesgenoten het oprichtingsmanifest van de Mouvement National Congolais (MNC), een nationalistische partij die zich richt tot alle Congolezen. De MNC streeft naar bevrijding van het koloniale juk via een vreedzaam maar onomkeerbaar proces7. 

1959: de zelfbewuste nationalist

Op 5 mei 1959 is Lumumba terug in Gent. In de universitaire aula in de Voldersstraat spreekt hij een tweehonderdtal studenten en academici toe. Na een inleiding door jurist Jef Van Bilsen - auteur van het bekende Plan-Van Bilsen (1955), een dertigjarenplan voor de politieke emancipatie van Congo - toont Lumumba zich retorisch op zijn scherpst:

ā€œWij zijn hier samengekomen in een gebouw dat dateert uit de Hollandse periode. Dat de Nederlanders deze universiteit hebben laten bouwen, heeft u er niet van weerhouden voor uw onafhankelijkheid te strijden en die te veroveren. Zo zal ook het Congolese volk, al is het de Belgen dankbaar voor bepaalde materiĆ«le verwezenlijkingen, daarom niet minder voor zijn onafhankelijkheid blijven strijden. Het Congolese volk heeft zijn eigen moraal, zijn eigen beschaving, zijn eigen leiders. Het verlangt ernaar voortaan geleid te worden door zijn eigen leiders, en niet langer door Europeanen.ā€8 

De toon van zijn bezoek aan de Arteveldestad verschilt fundamenteel van die in 1956 en ook van de gematigde toon in het manuscript Le Congo: terre d’avenir, est-il menacĆ©?, waar het geloof in een broederlijke ā€˜Belgisch-Congolese gemeenschap’ nog centraal stond. Lumumba is nu in BelgiĆ« met een ondubbelzinnige boodschap: het Congolese volk wil niet langer onder het koloniale juk leven en eist zelfbestuur.

De MNC wil dat tegen 1 januari 1961 een Congolese regering aan zet is om het tijdspad richting officiĆ«le onafhankelijkheid vast te leggen, dit in overleg met de Belgische regering. Lumumba waarschuwt dat een vertrouwensbreuk met de door hem geleide geweldloze MNC-beweging desastreuze gevolgen kan hebben voor een vreedzaam proces. Tegelijk benadrukt hij dat Congo, ondanks het feit dat hoger onderwijs er pas in de jaren 1950 tot stand kwam, over voldoende competente leiders beschikt: ā€˜men heeft geen universitair diploma nodig om een goed minister te zijn’9.

Op de Belgische leest geschoeide politieke en syndicale bewegingen hebben volgens hem weinig of geen toekomst meer in Congo. Een steunbetuiging aan de ā€˜liberale actie in de kolonie’, zoals zijn boodschap in het gastenboek van de Liberale Vakbond in 1956, is duidelijk niet meer aan de orde. Meer zelfs: een vergadering van de Congolese afdeling van de liberale vriendenkring in Leopoldstad sluit Lumumba in 1959 - wanneer hij nog in BelgiĆ« is - uit. Zijn ideeĆ«n zijn klaarblijkelijk niet meer in overeenstemming te brengen met lidmaatschap van de liberale organisatie10.  

Waar Lumumba in 1956, als sympathisant van de Liberale Partij en de Liberale Vakbond, Belgische instellingen nog gezagsgetrouw bewonderde, put hij in 1959 inspiratie uit de pan-Afrikaanse beweging en uit ontmoetingen met leiders als SĆ©kou TourĆ©, de eerste president van het onafhankelijke Guinee. Van Bilsen wenst Lumumba aan het slot van de lezing in Gent veel wijsheid en moed toe, maar wordt later adviseur van de Alliance des Bakongo (ABAKO) van Kasavubu en niet van Lumumba’s MNC11.  

Een jaar na de Gentse lezing beschuldigt Lumumba Van Bilsen in het Congolese parlement, tegen de achtergrond van het conflict met president Kasavubu, zijn val te willen bewerkstelligen, ook al is Van Bilsen tegen de afzetting van Lumumba door Kasavubu op 5 september 1960. Pinzi zit eind 1960 als ABAKO-parlementslid ook in het kamp van Kasavubu.

Reeds in mei 1959 tekenen zich enkele krijtlijnen van deze toekomstige crisis af. Lumumba sluit zijn korte maar niet onopgemerkte passage in BelgiĆ« af met een persconferentie in Brussel, waarin hij diplomatiek de solidariteit tussen de MNC en Kasavubu’s ABAKO benadrukt in de gemeenschappelijke strijd voor onafhankelijkheid. Kasavubu, die eveneens in BelgiĆ« verblijft maar op uitnodiging van minister Van Hemelrijck, raakt echter gefrustreerd dat zijn politieke rivaal met zoveel aandacht gaat lopen12.

De grootste bedreiging voor Lumumba’s (autoritaire) leiderschap van de MNC komt op dat moment nog niet van Kasavubu, maar van binnen zijn partij zelf. Na zijn terugkeer naar Congo, in juli 1959, proberen medeoprichters van de MNC als Cyrille Adoula, Joseph Ngalula en Joseph IlĆ©o hem opzij te schuiven, wat leidt tot een splitsing binnen de MNC13. 

Een dramatische wending

De korte Gentse passages in 1956 en 1959 maken niet alleen Lumumba’s evolutie tastbaar, maar ook die van een breder dekolonisatie- en radicaliseringsproces dat gaande was in Belgisch Congo. In mei 1956 beweegt Lumumba zich nog gehoorzaam binnen de grenzen van de koloniale orde. In mei 1959 is hij een nationalist die die orde snel beĆ«indigd wil zien.

In oktober 1959 breekt Lumumba op retorische en dramatische wijze met BelgiĆ« tijdens een revolutionair begeesterde speech op een partijcongres van zijn MNC-vleugel in Stanleystad. Zijn opzwepende taal leidt tot zijn arrestatie en opsluiting14.  Maar de onafhankelijkheidsgeest is inmiddels volledig uit de fles.

In januari 1960 wordt Lumumba vrijgelaten om deel te nemen aan de Rondetafelconferentie in Brussel. Met zijn komst aan de onderhandelingstafel hangt meteen elektriciteit in de lucht. Deze belangrijke gebeurtenissen eind 1959 en begin 1960 komen uitgebreider aan bod in de volgende bijdrage van deze reeks.

Bronnen, noten en/of referenties

1. AfricaMuseum (archieven), Fonds RenĆ© Debeaune, HA.01.0890.2, A. Pinzi, ā€˜Mon contact avec la Belgique’, 23 juni 1956, 6.

2. Zana Aziza Etambala, ā€˜Lumumba en Belgique du 25 avril au 23 mei 1959, son rĆ©cit de voyage et ses impressions. Document inĆ©dit’, in: Figures et paradoxes de l’Histoire au Burundi, au Congo et au Rwanda, Volume 1 (Parijs: L’Harmattan, 2002) 202, 205, 210; Jean Omasombo en BenoĆ®t Verhaegen, Patrice Lumumba. Acteur politique. De la prison aux portes du pouvoir. Juillet 1956-fĆ©vrier 1960 (Parijs: L’Harmattan, 2005) 160.

3. Bambi Ceuppens, Congo made in Flanders? Koloniale Vlaamse visies op ā€œblankā€ en ā€œzwartā€ in Belgisch Congo (Gent: Academie Press, 2004) 154-155.

4. Zana Aziza Etambala, ā€˜Lumumba en Belgique’, 192-193; Jean Omasombo en BenoĆ®t Verhaegen, Patrice Lumumba. Acteur politique, 152-155.

5. Liberas, Archief Algemene Centrale der Liberale Vakbonden van BelgiĆ«, ACLVB/CGSLB Guldenboek/Livre d’Or, 19 mei 1956; De Liberale Syndicalist, mei 1956, 3.

6. Zana Aziza Etambala, ā€˜Lumumba en Belgique’, 216; AfricaMuseum, Fonds RenĆ© Debeaune, HA.01.0890.2, brief Pinzi aan Debeaune, 28 juni 1956.

7. AfricaMuseum, Fonds RenĆ© Debeaune, HA.01.0890.2, brieven Lumumba aan Debeaune, 30 mei 1956 en 2 juli 1956; Le Courrier d’Afrique, 1 juni 1956, 6; Zana Aziza Etambala, ā€˜Lumumba en Belgique’, 220.

8. AfricaMuseum, Fonds RenƩ Debeaune, HA.01.0890.3, brief Pinzi aan Debeaune, 6 juni 1957.

9. Jean Omasombo en BenoĆ®t Verhaegen, Patrice Lumumba. Acteur politique, 141-151. 

10. Le Drapeau Rouge, 8 mei 1959, 4.

11. Liberas, Archief Willy Waldack, 9, politieke dossiers, nota ten aanzien van Armand Colle over conferentie Lumumba, 6 mei 1959.  

12. Jean Omasombo en BenoƮt Verhaegen, Patrice Lumumba. Acteur politique, 159.

13. Liberas, Archief Willy Waldack, 9, politieke dossiers, nota ten aanzien van Armand Colle over conferentie Lumumba, 6 mei 1959; Dirk Beke, ā€˜Jef Van Bilsen. De onafhankelijkheid van Congo en de visie op Lumumba’, in: Afrika Focus, 16, nr. 1-2 (2000): 35-60. 

14. Jean Omasombo en BenoƮt Verhaegen, Patrice Lumumba. Acteur politique, 213-214 ; Le Drapeau Rouge, 8 mei 1959, 4.

15. Ibid., 227-231.

16. Ibid., 280-290.

Uit onze collectie in de kijker

UITGELICHT

Datum
1908

Grand Prix van Dieppe 1908

Grand Prix van Dieppe 1908 Henri Cissac en Jules Schaube in hun Panhard-Levassor (h: 170 mm, b: 120 mm) 7/7/1908

Datum
1955

Het Willemsfonds Boom op reis naar Londen

Het Willemsfonds Boom op reis naar Londen Informele beelden tijdens het bezoek aan Londen (h: 90 mm, b: 63 mm), (h: 110 mm, b: 80 mm) 1955

Datum
1954

Veldmaarschalk Montgomery te Oostende, 1954

Veldmaarschalk Montgomery te Oostende, 1954 Adolphe Van Glabbeke (minister van Openbare Werken en Wederopbouw) met de Britse veldmaarschalk Bernard Montgomery (h: 180 mm, b: 130 mm). 12/7/1954