Na de onafhankelijkheid wordt Lumumba al snel persona non grata in Belgische regeringskringen en bij Congolese tegenstanders van zijn ideaal van een unitaire Congolese staat. Hij ziet de muiterij in de Force Publique begin juli als een Belgisch complot en probeert de secessies van Katanga en Zuid-Kasaï, uitgeroepen in juli en augustus 1960, militair ongedaan te maken. België beschouwt Lumumba als onbetrouwbaar en hoopt via steun aan beide secessies zijn machtsbasis te ondergraven en een confederaal Congo te bevorderen.
Lumumba’s tegenstanders in Katanga en Zuid-Kasaï rekenen hem de slachtoffers van de gevechten met het Nationale Congolese Leger zwaar aan. Op 5 september zet Kasavubu hem af als premier. De Belgische diplomatie, met de jonge Etienne Davignon, levert daarvoor de juridische argumenten.1 Op 17 januari 1961 wordt Lumumba in Katanga, samen met Maurice Mpolo, een minister uit de eerste Congolese regering - onder leiding van Lumumba - en politiek bondgenoot Joseph Okito geëxecuteerd.
We reconstrueren de aanloop naar en de nasleep van dit dieptepunt van de Congocrisis aan de hand van drie hoofdrolspelers, die elk een bepaald perspectief belichamen. Commandant Guy Weber staat voor de schaduwrol van Belgische officieren die in Katanga blijven, minister Harold d’Aspremont Lynden voor de dubbelzinnige Belgische Congopolitiek, en Moïse Tshombe voor de Congolese oppositie tegen Lumumba’s unitarisme. Weber en d’Aspremont Lynden werken actief mee aan de ondermijning van de regering-Lumumba en de ondersteuning van het Tshombe-regime in Katanga. Tshombe zelf staat Lumumba naar het leven.
De informant van Laken in Katanga: Guy Weber
Commandant Guy Weber, die tussen 1949 en 1953 in de Force Publique diende, meldt zich in 1960 aan om de Eerste Marscompagnie te leiden die naar Congo wordt gestuurd om mogelijke onrust rond de onafhankelijkheid in te dijken. Hij arriveert midden mei en blijft met zijn compagnie stand-by op de basis van Kamina in Katanga.
Weber belichaamt als geen ander een militaristische, royalistische en neokoloniale visie op de Congolese onafhankelijkheid. Op 29 mei, de laatste dag vóór de onafhankelijkheid, houdt hij zijn manschappen voor dat België Congo na 75 jaar werk de onafhankelijkheid schenkt en dat zij hun kinderen moeten leren dat Congo zonder België ‘nog een wildernis zou zijn’.2
De breuk tussen Lumumba en de Belgische regering op 14 juli voltrekt zich snel na de muiterij van de Force Publique in Thysstad (Mbanza-Ngungu) en Leopoldstad (Kinshasa) en de massale uittocht van Belgen. Op 10 juli landt Webers compagnie in Elisabethstad (Lubumbashi, eveneens in Katanga) om de Europese bevolking te beschermen. Na de uitroeping van de Katangese onafhankelijkheid op 11 juli door Tshombe, president van de provinciale regering, krijgt Weber van Tshombe tijdelijk het bevel over de Belgische troepen in Katanga voor het garanderen van de orde. Op 12 juli verhindert Weber dat Lumumba in Elisabethstad kan landen. Op 17 juli wordt hij militair adviseur van Tshombe voor de uitbouw van het Katangese leger.
Premier Gaston Eyskens heeft geen bezwaar tegen de aanstelling van een Belgische officier op een sleutelpositie binnen het afscheidingsregime. Als België en Congo op 14 juli de diplomatieke betrekkingen verbreken, wordt Katanga het belangrijkste Belgische steunpunt. Brussel wil de secessiestaat ondersteunen als basis voor een toekomstig Congo zonder Lumumba. Eind oktober 1960 geven maar liefst 230 Belgische officieren leiding aan 3.700 Katangese gendarmes. Weber blijft, met instemming van de regering, tot juni 1961 aan de zijde van Tshombe en onderhoudt als diens vertrouweling - buiten de regering om - een intensieve correspondentie met de kabinetschef van koning Boudewijn.3
Hoewel Weber nooit rechtstreeks aan de koning schrijft, geniet hij duidelijk diens vertrouwen.4 Op 19 oktober 1960 meldt hij dat Mobutu en Tshombe zijn overeengekomen om Lumumba ‘compleet te neutraliseren (zo mogelijk fysiek)’. Die formulering kan zowel slaan op opsluiting om hem te verhinderen opnieuw aan de macht te komen als op executie. Op dat ogenblik staat Lumumba in Leopoldstad onder huisarrest en wordt hij beschermd door VN-troepen.5
Boudewijn ontvangt deze informatie op 26 oktober. Toch vertrekt twee dagen later een eerder opgestelde brief aan Tshombe waarin de koning hem prijst en Lumumba afschildert als iemand die de ‘tachtigjarige band tussen onze twee volkeren’ niet zal kunnen verbreken.6 Dat de brief werd gedekt door eerste minister Eyskens en minister d'Aspremont Lynden verandert weinig aan de vaststelling dat Lumumba's veiligheid voor de koning geen prioriteit vormde, evenmin als voor Weber en de Belgische regering.7
De Belgische minister in het centrum van de intrige: Harold d'Aspremont Lynden
Een tweede hoofdrolspeler is Harold d'Aspremont Lynden, boegbeeld van de radicale vleugel binnen de regering-Eyskens en voorstander van een uitgesproken pro-Katanga-politiek. De katholieke edelman wordt in september 1960 minister van Afrikaanse Zaken, nadat hij eerder al was aangesteld als hoofd van een Belgische missie van ‘technische assistentie’ voor de Katangese regering. Net als Weber vóór zijn aanstelling als militair adviseur van Tshombe, levert d'Aspremont Lynden al vóór zijn ministerschap een belangrijke bijdrage aan de stabilisatie van het Tshombe-regime.8
Nadat Lumumba weigert zich neer te leggen bij zijn afzetting, dringt België aan op zijn arrestatie. Op 1 december 1960 wordt Lumumba tijdens zijn vlucht naar Stanleystad (Kisangani) door de troepen van Mobutu gevangengenomen en opgesloten in kamp Hardy in Thysstad. Vervolgens leveren Kasavubu en het college van commissarissen-generaal, een door Mobutu aangestelde technocratische ploeg, hem uit aan Katanga, met instemming van Belgische adviseurs en regeringsinstanties.9
Hoewel hem niets wordt gevraagd, stuurt d'Aspremont Lynden op 16 januari 1961 een telex naar Elisabethstad met het verzoek Lumumba zo snel mogelijk naar Katanga over te brengen. Hij vermeldt met geen woord de levensgrote veiligheidsrisico's voor Lumumba.10 Weber is niet betrokken bij de transfer zelf. D’Aspremont Lynden hoopt wellicht dat deze overdracht een lotsverbondenheid tot stand brengt tussen Tshombe en Kasavubu, nu Kasavubu schatplichtig wordt gemaakt aan Tshombe. Die verbondenheid moet voor Brussel idealiter uitgroeien tot een militair bondgenootschap tussen Leopoldstad en Elisabethstad om de dreiging van lumumbistische troepen af te wenden.11
Op 18 januari ontmoeten Boudewijn en d’Aspremont Lynden elkaar op het paleis, zonder te weten dat Lumumba de dag voordien al is geëxecuteerd. Wanneer de minister op 20 januari de Katangese autoriteiten alsnog vraagt de gewezen premier niet te mishandelen, is Lumumba reeds drie dagen dood. Waarschijnlijk verneemt d'Aspremont Lynden het nieuws van Lumumba's overlijden op 21 januari.12
Samen met Joseph Okito, voormalig vicevoorzitter van de Senaat, en Maurice Mpolo, voormalig minister van Jeugdzaken, brengt Lumumba minder dan vijf uur levend door op Katangese bodem. Weber noteert in zijn agenda dat de gevangenen in villa Brouwez worden mishandeld door bewakers én Katangese ministers. Op 17 januari worden Lumumba, Mpolo en Okito langs een aarden weg nabij een uitbreiding van het dorp Shilatembo geëxecuteerd in aanwezigheid van Tshombe, verschillende Katangese ministers en vier Belgen die Congolese bevelen uitvoeren.
De Katangese minister van Binnenlandse Zaken, Godefroid Munongo, is de belangrijkste organisator van de executie. Zijn veiligheidsdiensten bereiden de moord voor. Lumumba wordt begraven in een vooraf gegraven kuil; later laat Munongo de lichamen door de Belgische politiecommissaris Gerard Soete met zwavelzuur vernietigen.13
Op 13 februari verspreidt de Katangese regering een verzonnen versie van de feiten. De gevangengezette Lumumba en zijn twee medestanders zouden uit een boerderij in Mutshatsha zijn ontsnapt en door dorpelingen zijn gedood. Munongo organiseert een volledige mise-en-scène voor de internationale pers, ontkent elke betrokkenheid en toont foto's van de vermeende vluchtauto en de zogezegde ontsnappingsplaats.14
De plek van Lumumba’s gevangenschap en ontsnapping, verzonnen door het Katangese regime (Mutshatsha, links) versus de daadwerkelijke plek waar Lumumba naartoe werd gebracht voor executie (Shilatempo, rechts).
Lumumba's Katangese vijand: Moïse Tshombe
Na het einde van de Katangese secessie vlucht Moïse Tshombe in 1963 naar Spanje. Om zijn reputatie te herstellen en Cyrille Adoula, de premier van de Republiek Congo sinds augustus 1961, te beschadigen, laat hij zich in januari 1964 interviewen door Pierre Davister van het Brusselse weekblad Pourquoi Pas?.
Volgens Tshombe was Adoula, achter de schermen actief en ‘geneutraliseerd’ als minister door de eerste staatsgreep van Mobutu vanaf september 1960, in januari 1961 de grootste gangmaker voor de overbrenging van Lumumba naar Katanga. Lumumba, Okito en Mpolo zouden bovendien al stervende zijn geweest door mishandelingen tijdens hun overbrenging. President Kasavubu zou hem vervolgens telefonisch hebben gevraagd de drie te begraven en de zaak toe te dekken. Ook beweert Tshombe dat Adoula in februari - toen hij opnieuw minister van Binnenlandse Zaken was geworden in een regering onder leiding van Joseph Lléo - tijdens een bezoek aan Elisabethstad besliste de lichamen met zwavelzuur te laten verdwijnen. Zo schuift hij de volledige verantwoordelijkheid door naar de toenmalige leiders in Leopoldstad: Kasavubu en Adoula in het bijzonder.15
Het interview veroorzaakt grote beroering in België. Tshombe onthult bovendien dat minister Pierre Wigny in augustus 1960 financiële steun verleende aan anti-lumumbistische radiopropaganda. Die bekentenis brengt de Belgische regering in verlegenheid en doet haar vrezen voor de veiligheid van de meer dan 60.000 Belgen die nog in Congo verblijven.16
Toch blijven voor Brussel economische belangen en stabiele Belgisch-Congolese betrekkingen belangrijker dan opheldering over Lumumba's dood. Eind januari en begin februari 1965 wordt Tshombe met alle égards in België ontvangen. Tshombe was er inmiddels in geslaagd benoemd te worden tot nationaal premier van een overgangsregering.17 Tijdens zijn bezoek ondertekent hij samen met Paul-Henri Spaak, minister van Buitenlandse Zaken, het akkoord over de koloniale portefeuille. België draagt eindelijk zijn aandelen in grote Congolese ondernemingen over aan Congo. Het akkoord voorziet ook een Belgisch-Congolees fonds dat Belgische burgers gedeeltelijk vergoedt voor de schade die zij in Congo tijdens de onafhankelijkheidscrisis leden.
Tijdens Tshombes bezoek (en ontvangst door Boudewijn) wordt met geen woord meer gerept over januari 1961. Met de symbolische aktetas die Spaak hem overhandigt, keert Tshombe glimlachend terug naar Leopoldstad. De waarheid over Lumumba is compleet ondergeschikt aan de politieke en economische belangen van het moment.18
Uiteindelijk is het niet Tshombe, maar Joseph-Désiré Mobutu die als overwinnaar uit de Congocrisis komt. Niet de man die Lumumba liet executeren, maar degene die hem liet arresteren en een door hem gesteunde uitlevering aan zijn beulen mogelijk maakte, grijpt definitief de macht. Met zijn staatsgreep in 1965 vestigt Mobutu een dictatuur die decennialang standhoudt. Ironisch genoeg verheft hij Lumumba al in 1966 tot nationale held. Villa Brouwez, niet ver van de luchthaven van Elisabethstad en lange tijd ten onrechte beschouwd als de plaats waar Lumumba was omgekomen, wordt datzelfde jaar erkend als nationaal pelgrimsoord.19
Etienne Davignon, inmiddels kabinetschef van Spaak, laat zich na Mobutu's staatsgreep ontvallen dat de regering-Harmel niet ontevreden is met de coup.20 Met het overlijden van Davignon in 2026 sterft de laatste Belg die betrokken was bij het samenspel van anti-lumumbistische krachten dat, binnen een specifieke samenloop van omstandigheden, in januari 1961 tot Lumumba's dood leidde. Van de drie hoofdrolspelers in dit verhaal kon de parlementaire onderzoekscommissie naar de dood van Lumumba (2000-2001) enkel nog Weber interviewen. Tshombe stierf in 1969 in Algerije onder nooit volledig opgehelderde omstandigheden, terwijl d'Aspremont Lynden op 53-jarige leeftijd overleed.
Voorpagina van Pourquoi Pas? met de zogenaamde onthullingen van Tshombe over Lumumba's dood (Liberas).
Bronnen, noten en/of referenties
1 Luc De Vos, Emmanuel Gerard, Philippe Raxhon en Jules Gérard-Libois, Lumumba. De complotten? De moord (Leuven: Davidsfonds, 2004) 69, 74, 578-579.
2 ‘Jubileumuitgave. Verbroedering Bevrijding vzw. 50 jaar geleden: Het Bataljon Bevrijding in Congo’ (E-publicatie: s.n., 2010) 29; Roger Weber, ‘Guy Weber: aide de camp de HRE de SM le Roi Leopold III et secretarie de la Princesse Lilian’, in: De Veteraan. Tolk van het Koninklijk Verbond der Veteranen van Koning Leopold III, 47, nr. 2 (2004): 5.
3 Michel Verwilghen, ‘Weber, Guy’, in: Nouvelle Biographie Nationale. Volume 12 (Brussel: Académie Royale de Belgique, 2014) 311-313; De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 40-42; Sénat. Annales parlementaires. Séance du vendredi 19 aout 1960, 2252; Guy Weber, Le Katanga de Moïse Tshombe ou le drame de la loyauté (Brussel: Editions Louis Musin, 1983) 55-87, 109-112; Vincent Dujardin, Boudewijn. De biografie (Tielt: Lannoo, 2026) 298.
4 De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 529-531.
5 De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 419; Dujardin, Boudewijn, 283.
6 De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 521-523; Dujardin, Boudewijn, 277, 288-289.
7 Emmanuel Gerard, Luc De Vos en Philippe Raxhon, ‘Waarom de conclusies over Boudewijn en Lumumba overeind blijven’, in: De Morgen, 18 mei 2026.
8 De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 42, 67, 578; Louis-François Vanderstraeten, ‘d’Aspremont Lynden, Harold’, in: Nouvelle Biographie Nationale. Volume 8 (Brussel: Académie Royale de Belgique, 2005) 77-80.
9 De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 353-355, 581-583.
10 De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 421; Dujardin, Boudewijn, 306.
11 De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 583-584: Dujardin, Boudewijn, 310; Weber, Le Katanga de Moïse Tshombe, 177-181.
12 De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 421; Dujardin, Boudewijn, 307-308.
13 De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 403-409; Emmanuel Gerard en Bruce Kuklick, Death in the Congo: Murdering Patrice Lumumba (Cambridge/Londen: Harvard University Press, 2015) 208; Ludo De Witte, ‘Op zoek naar het graf van Lumumba’, in: De Standaard, 15 januari 2011.
14 Gerard en Kuklick, Death in the Congo, 209; ‘Lumumba vermoord in een Katangees dorp’, in: Het Laatste Nieuws¸14 februari 1961: 1-3; ‘In Katanga’, in: Het Laatste Nieuws, 15 februari 1961: 3.
15 Davy Verbeke, ‘De moord op Lumumba, symbool voor de Belgische persvrijheid? De inbeslagname van Pourqui pas? in 1964’, in: “Waar de vrije meningsuiting ophoudt vrij te zijn.” Pers en censuur in de collectie van Liberas/Liberaal Archief (Gent: Liberas/Liberaal Archief, 2019) 64; Liberas, Archief Hilaire Lahaye en Denise Vanhoutte (archief nr. 1104), 1431, exemplaar Pourqoui pas?, 31 januari 1964 (pp. 3-12) en persknipsel La Dernière Heure, 13 februari 1964; Eddy Hoedt, ‘De terugkeer van Tshombe op het Congolese politieke platform’, in: Eddy’s History Corner, geraadpleegd 5 juni 2025.
16 Verbeke, ‘De moord op Lumumba’, 71.
17 Hoedt, ‘De terugkeer van Tshombe op het Congolese politieke platform’.
18 Verbeke, ‘De moord op Lumumba’, 71; Guy Vanthemsche, Congo. De impact van de kolonie op België (Tielt: Lannoo, 2007) 210-213; ‘M. Tshombe vient à Bruxelles’, in: Demain Politique, 11 januari 1965: 10; ‘Een kostbare koffer’, in: Het Laatste Nieuws, 8 februari 1965: 1-3; ‘Les négociations Belgo-Congolaises’, in: Le Soir, 7-8 februari 1965: 1-2.
19 Dujardin, Boudewijn, 335-336; G. Heinz en H. Donnay, Lumumba Patrice: les cinquante derniers jours de sa vie (Brussel: Editions du CRISP, 1966) 148; De Vos, Gerard, Raxhon en Gérard-Libois, Lumumba, 354.
20 Vanthemsche, Congo, 214.