Journalistiek

Voor een erfgoedorganisatie als Liberas betekent journalistiek erfgoed niet alleen bewaren wat verscheen, maar ook tonen hoe het tot stand kwam en onder welke druk. Kranten, tijdschriften en persarchieven zijn meer dan informatiedragers: ze zijn getuigen van redactionele keuzes, van wat wel en niet gepubliceerd werd, van de verhouding tussen pers en macht. Door dat materiaal te ontsluiten en te duiden, maakt Liberas zichtbaar hoe journalisten opereerden in hun tijd — soms als spreekbuis van een zuil of partij, soms als onafhankelijke waakhond, soms als mikpunt van vervolging. Die verhalen zijn niet alleen historisch interessant: ze bieden een referentiekader voor wie vandaag nadenkt over de rol van de pers in een democratische samenleving, over deontologie, over de relatie tussen journalist en publiek, en over de kwetsbaarheid van een vrije pers wanneer die onder druk komt te staan.

Collectie

In 2025 zet Liberas zowel bij verwerving als verwerking van erfgoed extra in op archief en erfgoed dat verband houdt met journalistiek. Enkele kleinere archieven van journalisten werden geïnventariseerd.

Publiekswerking

Robin Demesmaeker (VUB) ontwikkelde in samenwerking met Liberas een nieuw educatief pakket over mediawijsheid in het kader van zijn opleiding journalistiek. Hij gebruikte hiervoor de krantencollectie van De Nieuwe Gazet, bewaard in Liberas.

Jongeren worden vandaag overspoeld door informatie: via verschillende mediakanalen komen zij dagelijks in aanraking met feiten, opinies en fake news. Doorgaans worden jongeren als digital natives beschouwd, maar uit onderzoek blijkt dat zij niet ‘van nature’ beschikken over de juiste tools om nieuws naar waarde te schatten. Met andere woorden, jongeren hebben nood aan media- en nieuwswijsheid. Het is niet alleen een van de sleutelcompetenties van de eindtermen in het onderwijs, maar ook een belangrijke vaardigheid voor een burger in een democratische samenleving.

Het lespakket maakt gebruik van de kranten uit de collectie van Liberas, meer bepaald de Antwerpse liberale stadskrant De Nieuwe Gazet. De leerlingen gaan aan de slag met de voorpagina’s van deze krant en maken kennis met enkele kernbegrippen zoals verzuiling, ontzuiling, objectieve berichtgeving en digitalisering. Nadien onderzoeken ze hoe deze begrippen van toepassing zijn op edities van De Nieuwe Gazet van 1901 tot 2022. Ze ontdekken de “oude” journalistieke cultuur, de gekleurdheid van verslaggeving, het effect van digitalisering op berichtgeving en de impact van nieuwsmedia op de samenleving. Tot slot gaan de leerlingen zelf creatief aan de slag. Ze selecteren enkele hedendaagse nieuwsitems en denken na hoe hun gekozen item zou geschreven worden in 1901, 1960 en in 2025. Vervolgens ontwerpen ze met dat nieuwsfeit 3 verschillende krantenvoorpagina’s (1901, 1960 en 2025).

Dit pakket is afgestemd op de bredere onderwijsdoelen (derde graad ASO, KSO, TSO – vakoverschrijdende eindtermen – STAM – mediawijsheid). Aan de hand van dit educatief materiaal willen we leerlingen media- en nieuwswijzer maken zodat ze zich beter kunnen navigeren in de gemediatiseerde democratie.

Digitalisering

Liberas werkt systematisch aan de digitalisering van periodieken, zodat de inhoud ook online toegankelijk wordt voor onderzoekers, erfgoedprofessionals en geïnteresseerde lezers. De keuze van welke periodieken gedigitaliseerd worden, is geen toevallige. Liberas werkt planmatig en stemt de digitaliseringsinspanningen af op de thematische jaarprogrammering en de noden van het onderzoeksveld.

Liberas zette in 2026 bijzonder in op de digitalisering van periodieken die verband houden met journalistiek. In het bijzonder ging aandacht naar bladen uit militaire erfgoedgemeenschappen die door een vrijwilliger werden gedigitaliseerd.

Onderzoek

Het jaarthema Journalistiek inspireerde Liberas, samen met het Laboratoire des pratiques et des identités journalistiques (ReSIC-ULB), CAMille (ULB/KBR) en de Vakgroep Letterkunde van de UGent, tot het organiseren van een driedaags (5 tot 7 juni 2025) internationaal wetenschappelijk colloquium over de levensverhalen en carrières van vergeten journalisten. Hieruit zal ook een vierde volume voortvloeien van New Perspectives on the History of Liberalism and Freethought, de internationale reeks van Liberas bij uitgeverij De Gruyter Oldenbourg.

In 2025 liepen bij Liberas ook twee grootschalige krantenonderzoeken. Nathan Lauwers werkte verder aan een studie over De Nieuwe Gazet, het Antwerpse liberale dagblad dat meer dan 125 jaar lang een spiegel vormde van het politieke en maatschappelijke leven in de Scheldestad, van haar rol als Vlaamsgezind liberaal platform tot haar houding tegenover kolonialisme en cultuur. Het onderzoek verschijnt later in boekvorm. Sébastien Baudart onderzocht verder Het Laatste Nieuws als ‘gestolen’ oorlogskrant: tijdens de Tweede Wereldoorlog verscheen de krant zonder medeweten van haar gevluchte eigenaar en raakte ze steeds verder verstrikt in de collaboratie. De eerste resultaten van zijn onderzoek verschenen in 2025 als Stories.

Referenties

Liberas zette in 2025 volop in op journalistiek. Dit thema heeft bij ons al een lange geschiedenis. Lees er meer over via deze artikels: